Thuế quan của Trump "đổi áo khoác", lần này có gì khác biệt?

Thuế 122 dưới thời chính quyền Trump sẽ hết hiệu lực vào ngày 24 tháng 7 như một biện pháp chuyển tiếp. Tuy nhiên, chính sách thuế quan vẫn là trụ cột quan trọng trong chương trình nghị sự kinh tế cốt lõi của Trump. Xét từ các hành động chính sách mà chính quyền Trump đã thực hiện, Mỹ đang tái thiết lập thuế quan quốc gia và mở rộng thuế quan ngành dựa trên các cuộc điều tra 301, 338 và 232.

I. Sau khi Điều 122 hết hiệu lực, thuế quan mới của Trump sẽ kế tục ra sao?

Điều tra 301 chủ yếu nhắm đến chính sách và thực tiễn thương mại của các quốc gia cụ thể. Trường hợp quốc gia mới nhất là Brazil. USTR đã hoàn tất điều tra và quyết định áp thuế 25% đối với hàng hóa Brazil kể từ ngày 22 tháng 7, đồng thời thiết lập phạm vi miễn trừ cho một số sản phẩm. Các hành động 301 trên phạm vi rộng hơn cũng đang được thúc đẩy đồng thời. USTR đã triển khai điều tra dư thừa công suất cấu trúc đối với 16 nền kinh tế và điều tra cưỡng bức lao động đối với 60 nền kinh tế. Trong đó, điều tra cưỡng bức lao động đã đề xuất áp thuế 10% hoặc 12,5% nhưng chưa công bố biện pháp cuối cùng, điều tra dư thừa công suất cấu trúc vẫn đang tiến hành.

338 đang trở thành một công cụ mới để phản ứng trả đũa quốc gia. Vào ngày 20 tháng 7, Trump ký ba tuyên bố tổng thống dựa trên Điều 338 của Luật Thuế năm 1930, với lý do Canada áp dụng đối xử phân biệt đối với hàng hóa Mỹ trong lĩnh vực ô tô, rượu và sữa, qua đó áp thuế 50% đối với gần 20 tỷ USD hàng hóa Canada, dự kiến có hiệu lực từ ngày 19 tháng 8, bao gồm các mặt hàng như rượu vang, gậy khúc côn cầu trên băng và xi măng, không miễn trừ cho các sản phẩm đáp ứng quy tắc xuất xứ USMCA.

Điều tra 232 dựa trên việc nhập khẩu có đe dọa đến an ninh quốc gia Mỹ hay không, chủ yếu bao phủ các ngành chiến lược như thép, ô tô, chip và dược phẩm. Trên cơ sở củng cố các thuế hiện có đối với thép và nhôm, áp dụng thuế với xe hơi và linh kiện, Mỹ năm 2025 sẽ khởi động thêm 12 cuộc điều tra mới theo Điều 232. Hiện tại, thuế với đồng, gỗ, xe hạng trung đến nặng và chip máy tính tiên tiến đã được thực hiện, thuế dược phẩm đã thông báo nhưng chưa có hiệu lực. Cuộc điều tra về khoáng sản quan trọng và máy bay thương mại kết thúc mà chưa lập tức áp thuế, các điều tra về drone, silicon đa tinh thể, quạt gió, robot công nghiệp, thiết bị y tế... vẫn chưa có biện pháp cuối cùng.

So với thuế IEEPA và 122 có thể thực hiện nhanh chóng qua sắc lệnh Tổng thống, thì thuế 301 và 232 dựa trên cơ sở pháp lý chặt chẽ hơn nhưng đều cần trải qua các bước điều tra, tham vấn và thực thi. Ví dụ, hơn 200 nhân viên USTR cùng lúc đảm nhiệm đàm phán thương mại, điều tra 301 và thực hiện hiệp định. Tuy nhiên, Bộ Công Thương Mỹ phụ trách điều tra 232 (BIS) còn đối mặt tình trạng cắt giảm biên chế. Theo Bloomberg ước tính, đến tháng 4/2026, số nhân viên BIS giảm 101 người so với 2024, tức giảm 19%, trong khi khối lượng công việc tăng thêm về kiểm soát xuất khẩu và nhiều cuộc điều tra thuế ngành.

Điều 338 cung cấp một con đường bổ sung nhanh, không yêu cầu các bước khởi tố, lấy ý kiến công chúng, chất vấn như điều tra 301. Sau khi Tổng thống xác định nước ngoài phân biệt đối xử với thương mại Mỹ, khiến Mỹ bất lợi so với nước thứ ba, có thể ban hành thông báo và áp thuế bổ sung lên tới 50% sau 30 ngày. Tuy nhiên, ngưỡng áp dụng Điều 338 hẹp, chỉ dành cho các xử lý khác biệt có thể nhận diện rõ ràng. Đợt Mỹ áp dụng biện pháp 338 với xe hơi, sữa và rượu của Canada lần này cho thấy nó phù hợp giải quyết tranh chấp quốc gia và lĩnh vực cụ thể.

Vì vậy, trong ngắn hạn, thuế 301 và 232 khó thay thế liền mạch cho phụ phí toàn cầu 10% sắp hết hiệu lực, và Điều 338 cũng không thể đảm nhận vai trò thay thế trên quy mô toàn cầu. Mỹ nhiều khả năng sẽ dùng 301 cho các đối tác thương mại trọng điểm, 232 cho các ngành chiến lược và 338 phản ứng nhanh với các biện pháp phân biệt hoặc trả đũa từ một số quốc gia, sau đó cùng tiến trình điều tra mở rộng dần phạm vi bao phủ của hệ thống thuế mới.

II. Ảnh hưởng của hệ thống thuế mới đến các nền kinh tế toàn cầu và ngành nghề

Thứ nhất là mức thuế của các nước khác nhau, cơ bản sẽ được duy trì theo khung suất trước đây.

Điều tra cưỡng bức lao động 301 bao phủ 60 nền kinh tế, mức thuế đề xuất là 10% hoặc 12,5%, trong đó 16 nền kinh tế đồng thời nằm trong diện điều tra dư thừa công suất cấu trúc, như Trung Quốc, Việt Nam, Đức và Brazil còn đối diện với điều tra quốc gia riêng biệt. Bị đưa vào càng nhiều cuộc điều tra thì rủi ro bị áp thuế càng cao, tuy nhiên các sắc thuế không nhất thiết cộng dồn đơn giản.

Hiệp định thương mại là yếu tố ràng buộc mức thuế cuối cùng quan trọng. Grell cho biết Mỹ sẽ tuân thủ giới hạn thuế tổng hợp đã thỏa thuận với các nền kinh tế như EU, Nhật Bản. Theo các hiệp định hiện tại, trần thuế tiềm năng của Anh là 10%, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc là 15%, Ấn Độ là 18% và một số nước Đông Nam Á là 19-20%. Với các nước đã có hiệp định, điều tra 301 vẫn có thể là căn cứ đánh thuế mới, nhưng thuế bổ sung sẽ được gộp vào khung thuế hiện có, không cộng dồn vượt trần.

Với các nước chưa ký kết, chỉ có thỏa thuận giảm nhẹ hoặc vẫn đàm phán, trần thuế sẽ không rõ, rủi ro chính sách bất định cao hơn. Trung Quốc cùng lúc bị đưa vào điều tra cưỡng bức lao động, dư thừa công suất cấu trúc và thực hiện giai đoạn 1 hiệp định kinh tế thương mại. Thỏa thuận hiện có giữa Mỹ - Trung chưa đặt giới hạn tổng hợp về thuế quan, nên dư địa điều chỉnh thuế trong tương lai còn lớn.

Khoản 338 còn làm gia tăng rủi ro riêng cho các nền kinh tế đối xử khác biệt với Mỹ. Mỹ chưa công bố danh sách đối tượng tiềm năng, nhưng ba thông báo 338 dành cho Canada đã xác định: Canada chỉ áp thuế và kiểm soát hạn ngạch với xe hơi Mỹ, hạn chế mua bán - phân phối và bán lẻ rượu Mỹ, phân bổ hạn ngạch phô mai ưu ái EU hơn Mỹ... Các biện pháp này được cho là gây bất lợi cho thương mại Mỹ so với nước khác. Nhà Trắng nhấn mạnh, trong vòng 1,5 năm qua, chỉ có Trung Quốc và Canada chọn trả đũa lại thuế quan thay vì đàm phán giải quyết với Mỹ.

Thứ hai là ở cấp độ ngành, xu hướng vẫn là áp thuế rộng rãi, miễn trừ trọng điểm, phạm vi miễn trừ giống hoàn toàn Điều 122.Phạm vi miễn trừ tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực Mỹ phụ thuộc nhập khẩu cao, khó thay thế ngắn hạn như năng lượng, dược phẩm, phân bón, khoáng sản quan trọng, một số hàng nông sản, chuỗi công nghiệp hàng không dân dụng, máy tính, thiết bị sản xuất bán dẫn, mô-đun màn hình... hoặc các mặt hàng dễ đẩy chi phí sản xuất và sinh hoạt lên cao nếu đánh thuế.

Các sắc thuế 232 và điều tra cưỡng bức lao động 301 sẽ không cộng dồn. Hiện 232 phủ các ngành như thép - nhôm và sản phẩm liên quan, bán thành phẩm bằng đồng, ô tô - xe tải nhẹ và linh kiện, xe hạng trung - nặng và linh kiện, xe khách, gỗ và sản phẩm gỗ, chip máy tính tiên tiến. Những ngành này sẽ không cộng dồn với thuế cưỡng bức lao động 301. Khoáng sản thiết yếu và máy bay thương mại đã hoàn tất điều tra 232 mà chưa áp thuế, các sản phẩm này có miễn thuế 301 hay không tùy vào mã thuế có nằm trong danh sách miễn trừ.

Việc các ngành sẽ chịu thuế ra sao còn tùy vào tiến trình các cuộc điều tra 301 và 232. Hiện phạm vi đánh thuế của 301 dư thừa công suất cấu trúc chưa công khai nhưng nhiều khả năng sẽ kế thừa danh sách miễn trừ của 301 cưỡng bức lao động. Cuộc điều tra quốc gia 301 sẽ không áp dụng khung miễn trừ chung, phạm vi cụ thể tùy thuộc vào kết quả điều tra và đàm phán riêng. Thuế 232 với dược phẩm đã công bố nhưng chưa hiệu lực, chuỗi điều tra về silicon đa tinh thể, drone, quạt gió, robot công nghiệp và thiết bị y tế chưa hoàn thành, các ngành này vẫn đối mặt rủi ro bị bổ sung thuế 232.

III. Hệ thống thuế mới ảnh hưởng hạn chế đến Trung Quốc

Nếu thuế 301 cưỡng bức lao động ở mức 12,5%, thay thế thuế 122 mức 10%,thuế suất tổng thể hàng hóa Trung Quốc xuất sang Mỹ tính trung bình sẽ từ 21,9% lên 23,1%, tăng 1,2 điểm phần trăm.

Các ngành có mức thuế cao nhất gồm sắt thép và kim loại khác, xe hơi - linh kiện, máy móc nói chung - chuyên dụng, dược phẩm và vật tư y tế, dệt may - quần áo, lần lượt là 45,1%, 39,9%, 34%, 31,1% và 29,8%. Dù thuế suất cơ bản ngành thép, ô tô, máy móc đã cao, mức tăng chỉ khoảng 0,4-0,8 điểm phần trăm.

Những ngành bị ảnh hưởng biên lớn là dệt may, hàng nông sản, đồng hồ & trang sức, sản phẩm nhựa - cao su, đồ gỗ, thuế tăng 1,9-2,5 điểm phần trăm.

Diễn biến tiếp theo về thuế với hàng Trung Quốc phụ thuộc hai yếu tố. Một là điều tra 301 về dư thừa công suất cấu trúc và thực thi giai đoạn 1 của hiệp định kinh tế thương mại có thể kéo theo các biện pháp áp thuế mới. Hai là thỏa thuận hạ thuế sau hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung, có thể mở rộng danh sách miễn thuế với hàng Trung Quốc. Hai bên đã đạt được thỏa thuận về khung tiềm năng giảm thuế đối ứng cho ít nhất 30 tỷ USD hàng hóa mỗi bên và xác nhận mở cửa một phần thị trường nông sản. Tuy chưa công khai danh sách cụ thể, mặt hàng nào đủ điều kiện hưởng thuế tối huệ quốc hoặc mức thấp hơn còn chờ đàm phán tiếp theo.

Chú thích: Đến ngày 21/7/2026, thượng viện Mỹ đã chính thức trình Dự luật S.5025 “Đạo luật trừng phạt Nga”, đề xuất áp thuế lên đến 100% với 5 quốc gia nhập khẩu dầu thô và khí đốt Nga lớn nhất cũng như 5 nước hỗ trợ né tránh lệnh cấm dầu Nga cao nhất, thấp hơn đáng kể so với mức 500% của dự thảo cũ. Hiện dự luật đã chuyển sang Ủy ban Ngân hàng Thượng viện, chưa thông qua chính thức.