Đồng yên Nhật phá vỡ ngưỡng thấp nhất trong bốn mươi năm, thành quả can thiệp hàng nghìn tỷ yên năm nay bị xóa sạch, Tokyo mắc kẹt trong bế tắc chính sách.

Kể từ sau lần can thiệp cuối tháng 4, yên Nhật tiếp tục lao dốc trong hai tháng gần đây, đẩy chính phủ Nhật Bản vào thế bế tắc gần như không có lối thoát về chính sách.

Trong phiên giao dịch đầu giờ sáng ngày thứ Hai theo giờ miền Đông nước Mỹ (29/6), tỷ giá yên Nhật so với đô la Mỹ đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 1986, với USD/JPY có lúc tăng lên 161,97 (UTC+8), vượt qua mốc phòng thủ then chốt 161,95. 161,95 cũng chính là mức mà chính phủ Nhật Bản đã can thiệp vào thị trường ngoại hối vào tháng 7/2024.

Để kiềm chế đồng yên giảm giá một chiều, Bộ Tài chính Nhật Bản đã tiến hành can thiệp ngoại hối quy mô kỷ lục trong khoảng một tháng vào cuối tháng 5 năm nay với tổng số tiền lên tới 11,73 nghìn tỷ yên. Đến đầu tuần này, phần hỗ trợ tỷ giá mà chính phủ Nhật đổi lấy với khoảng 72,5 tỷ đô la Mỹ đã bị thị trường hoàn toàn xoá sạch.

Hơn một tuần trước khi USD/JPY vượt lên 161,00 (UTC+8), Bộ trưởng Tài chính Nhật Bản, Katayama Satsuki, vào ngày 19/6 lại một lần nữa nhấn mạnh chính phủ nước này luôn sẵn sàng thực thi “các biện pháp mạnh mẽ” để ngăn chặn biến động đầu cơ quá mức, đồng thời cho biết sau khi họp trực tuyến với Bộ trưởng Tài chính Mỹ Baisent, hai nước ngày càng đồng thuận hơn về lập trường tỷ giá, sẽ cùng hành động “mạnh mẽ” khi thật sự cần thiết.

Tuy nhiên, những tuyên bố miệng từ quan chức cấp cao Nhật Bản không tạo ra hiệu ứng nâng đỡ tỷ giá hữu hiệu. Phản ứng lạnh nhạt của thị trường phản ánh mâu thuẫn cấu trúc sâu xa hơn: một mặt, lạm phát nhập khẩu liên tục bào mòn sức mua của người tiêu dùng, buộc chính phủ phải ổn định tỷ giá; mặt khác, bản thân chính phủ lại được cho là đang gây áp lực lên Ngân hàng Trung ương Nhật Bản, khuyên không tiếp tục tăng lãi suất, mà chính chính sách tiền tệ thận trọng và từ tốn này lại khiến chênh lệch lãi suất Nhật - Mỹ không ngừng ở mức cao, là yếu tố khiến đồng yên suy yếu tận gốc. Sự tiến thoái lưỡng nan về chính sách của Tokyo cũng từ đây mà ra.

Từ ngày 28/4 đến 27/5 năm nay, Bộ Tài chính Nhật Bản đã triển khai một đợt can thiệp ngoại hối quy mô chưa từng có ngay khi tỷ giá yên lần đầu tiên giảm dưới ngưỡng 160, tổng cộng mua vào 11,73 nghìn tỷ yên. Hiệu quả can thiệp ban đầu rất ấn tượng - yên Nhật so với USD bật tăng trở lại quanh mức 155 (UTC+8).

Tuy nhiên, chỉ khoảng một tháng sau, toàn bộ đà tăng đã bị xóa sạch, yên lại thủng mốc 160 và trong phiên đầu tuần này tiếp tục phá đáy 161,95 thiết lập lúc can thiệp (UTC+8), ghi nhận mức thấp nhất trong gần 40 năm.

Nhìn lại lịch sử, đây lại là một lần nữa chính phủ Nhật Bản liên tục thua cuộc trong can thiệp ngoại hối. Các phương tiện truyền thông cho biết, năm 2022 Nhật Bản mới tái khởi động can thiệp sau hơn hai thập kỷ, đến năm 2024 lại hành động, mỗi lần chỉ giúp tỷ giá hồi phục tạm thời, sau đó làn sóng giảm giá đồng yên đều tiếp diễn. Đằng sau chi phí can thiệp khổng lồ này là việc chính phủ phải bán lượng lớn tài sản nước ngoài nắm giữ - bao gồm trái phiếu chính phủ Mỹ - để huy động vốn, động thái này còn có khả năng tạo ra chấn động dây chuyền đối với thị trường trái phiếu Mỹ và toàn cầu.

Nhà giao dịch ngoại hối Andrew Hazlett của Monex Inc. nhận xét, nếu tỷ giá yên không sớm điều chỉnh, "can thiệp là điều trước mắt". Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn cho rằng, can thiệp "chỉ là vá víu tạm thời, gốc rễ vấn đề là chênh lệch lãi suất chưa được giải quyết".

Trọng tâm khiến đồng yên bị áp lực luôn là do chênh lệch lãi suất lớn giữa Mỹ và Nhật. Lãi suất mục tiêu quỹ liên bang của Fed hiện duy trì trong khoảng 3,50% đến 3,75%, tân chủ tịch Fed Walsh vừa gửi đi tín hiệu chính sách diều hâu hơn trong cuộc họp tiền tệ tháng này, thị trường tiếp tục nâng dự báo Fed sẽ tăng lãi suất thêm trong năm nay.

Trong khi đó, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản ngày 16 tháng này thông báo tăng lãi suất 25 điểm cơ bản lên 1% (UTC+8), mức cao nhất kể từ năm 1995 nhưng giới phân tích nhận định, mức tăng này chưa đủ để làm thay đổi cán cân lãi suất giữa hai nước.

Theo các báo cáo, các nhà phân tích của LMAX Group cho rằng đợt tăng lãi suất lần này của BoJ "không thể bù đắp cho chênh lệch lãi suất Mỹ - Nhật vẫn rất rộng, nhất là trong bối cảnh Fed vẫn kiên định lập trường diều hâu, nhằm giữ lãi suất cao trong thời gian dài".

Chênh lệch lãi suất chính là "mảnh đất màu mỡ" cho chiến lược carry trade: nhà đầu tư vay vốn bằng đồng yên chi phí thấp, đổi sang USD và mua các tài sản lợi suất cao bằng USD, hình thành áp lực bán đồng yên kéo dài. Trong bối cảnh đó, kể cả khi BoJ tăng lãi suất, tác động nâng đỡ tỷ giá yên cũng rất nhỏ bé.

Chuyên gia chiến lược vĩ mô của Bloomberg Brendan Fagan nhận định: “Nếu không có sự can thiệp chính thức, không có lý do gì để đà giảm giá cơ cấu của yên Nhật tự kết thúc. Nhật Bản phải vào thị trường một lần nữa hoặc lãi suất thực tế của Mỹ phải có sự thay đổi lớn.”

Chính phủ Nhật Bản hiện đang đối mặt với khó khăn chính sách không chỉ về tỷ giá. Sự mất giá liên tục của đồng yên đẩy giá nhập khẩu tăng vọt, giá năng lượng và thực phẩm leo thang mạnh, đang bào mòn sức mua của người tiêu dùng và đe dọa tới mức độ hài lòng của nội các thủ tướng Takashi Sanae. Áp lực này đáng lẽ phải thúc đẩy chính phủ ủng hộ BoJ tăng lãi suất để hỗ trợ đồng yên.

Tuy nhiên, theo nhiều nguồn tin, chính phủ Nhật dự kiến sẽ kêu gọi BoJ thực hiện “quản lý tiền tệ thích hợp” trong định hướng chính sách cơ bản, mà bên ngoài nhìn nhận là tín hiệu khuyên BoJ không tăng lãi suất tiếp. Sau quan điểm này là thực tế tài khóa: tỷ lệ nợ chính phủ/GDP của Nhật cao nhất trong các nước phát triển, nếu lãi suất chính sách tăng nhanh, chi phí tài trợ của nhà nước cũng sẽ bùng nổ, tạo gánh nặng đáng kể cho ngân sách.

Gần đây trong nội bộ BoJ, tiếng nói diều hâu có dấu hiệu mạnh lên; thành viên hội đồng thẩm định Naoki Tamura kêu gọi tăng lãi suất liên tục vài tháng một lần, từng bước đưa lãi suất chính sách lên mức trung tính 2%. Tuy nhiên, thị trường vẫn kỳ vọng rằng BoJ sẽ duy trì lộ trình tăng lãi suất từ tốn, lần tăng tiếp theo sớm nhất cũng phải tới cuối năm. Như vậy, căng thẳng giữa ổn định tỷ giá và ổn định tài khóa chính là căn nguyên sâu xa của thế khó chính sách Tokyo hiện nay.

Trong bối cảnh này, thị trường cảnh giác cao độ với khả năng chính phủ Nhật sẽ tiếp tục can thiệp. Cuộc họp trực tuyến giữa Katayama Satsuki và Baisent tháng này cùng tuyên bố hai bên sẵn sàng thực hiện "biện pháp mạnh mẽ" khi cần, được thị trường coi là động thái chính trị hậu thuẫn. Tuy nhiên, giới phân tích khá thận trọng về hiệu quả thực tế của các đợt can thiệp.

Shaun Osborne, Giám đốc chiến lược tiền tệ tại Scotiabank, cho rằng BoJ đang theo dõi rất sát diễn biến. Tuy nhiên, các chuyên gia đều đánh giá rằng, đơn thuần can thiệp ngoại hối chỉ giúp thị trường thở gấp trong ngắn hạn, không thể đảo chiều xu hướng cơ cấu do chênh lệch lãi suất gây ra.

Báo Chứng khoán Trung Quốc dẫn quan điểm của chuyên gia phân tích Zhang Meng, cho rằng theo quy định IMF về chế độ tỷ giá linh hoạt, tần suất và quy mô can thiệp đều bị giới hạn; thêm vào đó, mỗi lần can thiệp đều phải bán trước trái phiếu Mỹ lấy vốn, quá trình này tự nó cũng có thể tạo sóng cho thị trường trái phiếu toàn cầu, do đó nhà chức trách sẽ rất thận trọng. Dự báo của chuyên gia này là cần quan sát quanh mốc 162 liệu có can thiệp hay không, nếu không thì điểm chốt quan trọng tiếp theo là 165 (UTC+8).

Theo một số ý kiến khác, thời điểm can thiệp đạt hiệu quả tối ưu thường là khi tỷ giá đã "quá thấp" - nghĩa là giá càng giảm sâu, hiệu quả/hàm lượng kinh tế của can thiệp lại càng cao. Khi chênh lệch lãi suất Mỹ-Nhật chưa thật sự dịu đi, kể cả can thiệp thành công giúp yên bật lại vài phần về mặt kỹ thuật, cùng lắm chỉ là hồi phục tạm thời mang tính giao dịch, rất khó để đảo chiều xu thế lâu dài.

Đúng như Andrew Hazlett nói, can thiệp mà không giải quyết gốc rễ vấn đề chênh lệch lãi suất chỉ là lấy thời gian đổi lấy không gian, đợt thử thách tiếp theo sẽ lại tới.