Dalio muhim bahosi: Darslikdagi sun’iy intellekt aktivlari pufagi, 80 yilda bir marta bo‘ladigan “katta sikl” nihoyasiga yetmoqda

Dunyoning eng yirik xedj fondi Bridgewater asoschisi Ray Dalio yaqinda ogohlantirdi: AI aktivlar pufagining klassik belgilar ko‘rinishni boshladi, ichki qarz inqirozi va tashqi geosiyosiy to‘qnashuvlar bilan birga, insoniyat 80 yilda bir marta takrorlanadigan "Katta tsikl" tanazzulining oxirgi bosqichida turibdi.

Bridgewater fondi asoschisi Dalio 30-iyul kuni uzatilgan biznes intervyupodkast dasturida boshlovchi Steven Bartlett bilan chuqur suhbatlashdi. 2008-yilda moliyaviy inqirozni aniq bashorat qilgan va 9,5% ijobiy natijaga erishgan global makroinvestitsiya ustasi sifatida, Dalio bir yarim soatlik suhbat davomida hozirgi bozorda eng dolzarb bo‘lgan AI texnologiyasi to‘lqini, global aktivlarni taqsimlash, geosiyosiy o‘yinlar hamda boylik qatlamlari tafovutining tubidagi asosiy mantiqni tahlil qilib berdi.

Hozirda bozor sunʼiy intellekt olib kirayotgan ishlab chiqarish inqilobi uchun o‘zini yo‘qotgan, biroq Dalio fikriga ko‘ra, "darslikdagi kabi aktiv pufagi" yetilmoqda. U aniq aytdiki, hozirgi bozor nafaqat kredit mablag‘lari hisobidan AI aktivlari bahosining oshishi natijasida yuzaga kelgan zarbaga duch kelmoqda, balki uzunligi 80 yil bo‘lgan tarixiy makrotsiklda "tanazzul davri"ga chuqur botgan. Bu tsiklning oxirida haddan tashqari oshgan qarzlar, boy va kambag‘allar tafovutining misli ko‘rilmagan kengayishi va doimo kuchayib borayotgan global geosiyosiy to‘qnashuvlar bir vaqtning o‘zida yuzaga kelmoqda.

Aktivlarni taqsimlash borasida, u ochiq aytdi: “Naqd pul uzoq muddatda eng yomon investitsiya” va xavfsiz aktivlarni tanlayotganda “bitcoin emas, tilla quymalarini afzal ko‘raman” dedi. Odamlar uchun esa, AI inson aqli va mehnatini keng ko‘lamda almashtirishi, jamiyatda boylik tafovutini yanada chuqurlashtiradi.

"Faqat 50 million sarmoya, lekin 1 milliard baholash": Pufakning klassik ko‘rinishi yuz bermoqda

Dastur boshida, boshlovchi Wall Street afsonaviy investori Jeremy Grantham hozirgi Amerika tarixidagi eng katta investitsiya pufagini aks ettirganini tilga oldi. Bu borada Dalio roziligini bildirdi:

"U to‘g‘ri aytgan. Biz allaqachon pufakning klassik belgilarini ko‘rmoqdamiz (A classic signs)."

Dalio ta’kidlashicha, har qanday yangi texnologiya doim ishtiyoq bilan kutib olinadi, hozirgi AI esa 1929-yildagi elektrlashuv va 2000-yildagi internet inqilobi singari inqilobiy texnologiyadir. Ammo bozor muammosi shundaki, "narxga e’tibor berilmaydi".

Dalio pufakning kattalashib portlash jarayonini batafsil ochib berdi:

"Hozirda siz aksiyalar chiqarishingiz mumkin, masalan, siz 50 million dollar yig‘dingiz va kompaniyani 1 milliard dollarga baholaysiz. Aslida faqat 50 million dollar kompaniyada ishlatilgan, lekin balansdagi qiymat tufayli, siz milliarder bo‘lib chiqasiz."

Balans boyliklari orqali yaratilgan bu farovonlik nihoyatda mo‘rt. Dalio ogohlantirdi: pufakning yorilishi sharti paydo bo‘lsa—odatda foiz stavkasi oshganda yoki investorlar soliqqa yoki qarzlarni to‘lash uchun naqd pulga muhtoj bo‘lganda— inqiroz boshlanadi.

"Boylik pul emas. Siz boylikni to‘g‘ridan-to‘g‘ri sarflay olmaysiz, aktivlaringizni pulga aylantirib sotishingiz lozim. Qachonki ular biron sababga ko‘ra, masalan, foiz stavkasi oshib, foiz to‘lash uchun pul kerak bo‘lsa, pufak yoriladi."

AI kompaniyalari yuqori baxolangan aksiyalarini ommaga sotgan sari, bozorga aksiyalar oqimi keskin ortadi va agar kredit mablag‘lari hisobiga ishlagan investorlar majburiy likvidatsiyaga uchrasa, "hammasi arzonlashadi, odamlar xarajatni qisqartira boshlaydi va iqtisodiy pasayish boshlanadi."

80 yillik "Katta tsikl" tanazzul bosqichida: Qarz va to‘qnashuvlarning muqarrar oqibati

Agar AI pufagi qisqa muddatli muammolar bo‘lsa, Dalio tilga olgan "Katta tsikl (The Big Cycle)" esa dunyo iqtisodiyotining kalta qilichidir.

"Bu odatda inson umriga to‘g‘ri keladi, o‘rtacha 80 yil davom etadi. Oxirgi marta bu katta tsiklning boshlanishini 1945-yilda ko‘rganmiz." Dalio fikricha, AQSh, Britaniya va ba’zi boshqa davlatlar ayni paytda shu "tanazzul bosqichi (the decline)"ga kirgan.

U hozirgi tanazzulni uchta o‘zaro ta’sirga ega halokatli kuch bilan izohladi:

1. Pul va qarz qurib qolishi: "Hukumatda pul yetarli emas. Bizda ulkan byudjet taqchilligi bor. Qarzni to‘lash uchun qayerdan pul olasiz?"

2. Ijtimoiy ichki boʻlinish: Kapitalizm farovonlik yaratish bilan birga, boy va kambagʻallar tafovutini ham keskin oshirdi. "Iqtisod pastlasha boshlaganda, chap va o‘ng kuchlar bir-birining bo‘g‘zidan oladi."

3. Tashqi geosiyosiy tartibning yemirilishi: Dalio ochiq aytdi, AQShning xalqaro nazorati yo‘qolmoqda va hatto Qizil dengiz inqirozi hamda Yaqin Sharqdagi to‘qnashuvlarda bu zaiflik namoyon bo‘ldi.

Aktivlarni himoyalash bo‘yicha maslahatlar: "Naqd pul eng yomon investitsiya", oltin bitcoin bilan raqobat qiladi

Iqtisodiy tsikllarning muqarrar notinchligiga qarshi investor boyligini qanday boshqarishi kerak? Dalio aniq prinsiplarni aytdi: naqd pullardan voz kechish va o'ta diversifikatsiyalash.

"Odamlar pullarini bankda saqlaydi, chunki bu eng ishonchli tuyuladi. Lekin bu unday emas, uzoq muddatda bu eng yomon investitsiyadir, chunki inflyatsiya uni yemirib yuboradi."

Uning tavsiyasi—diversifikatsiyalashni qayta-qayta takrorlash va bir necha sinfdagi aktivlarga sarmoya kiritish: aksiyalar, naqd pul, oltin, obligatsiyalar, ko‘chmas mulk, bitcoin.

Qattiq valyuta tanlashda esa, kriptovalyutalarga bozorning qiziqishiga qaramay, Dalio hanuzgacha qat'iy ravishda oltinni tanlaydi. Eng muhim himoyalangan aktiv sifatida, bu oddiy odamlar portfelining 5% dan 15% gacha bo‘lishi kerak, u bitcoin emas, aynan qattiq tilla quymalarini afzal ko‘radi.

"Qachonki bu aktivlar yomon natija ko‘rsatsa, oltin yutuq olib keladi, bu uni nihoyatda samarali xedj usuliga aylantiradi. Oltin faqat 1971-yilgacha pul bo‘lgan, lekin hozir ham u eng katta ikkinchi rezerv valyuta bo‘lib qolmoqda."

AI ning shafqatsiz tafovuti: Eng yuqori 10% bo‘ling yoki almashtirilasiz

Texnologiya portlashi iqtisodiy pasayish bilan to‘qnashganda, oddiy odamlarning ish bozori tubdan o‘zgarib bormoqda. Dalio AI rivojlanishini inson evolyutsiyasi tarixining davomiga o‘xshatadi: traktor odamning tanasini, AI esa inson fikri va mantiqini almashtirmoqda.

Bu jarayonda, kapital egalari va ishchilar o‘rtasidagi boylik tafovuti yanada chuqurlashadi. "Kompaniyalarning daromadiga qarang, ishchilar ulushi qisqarib bormoqda, kompaniya egalari ulushi esa oshmoqda."

Yoshlar kasbiy rivoji bo‘yicha Dalio realistik prognozini berdi:

"Siz sun’iy intellektdan yaxshi foydalana oladigan, ilg‘or guruhga kirgan kam sonli (aholining atigi bir necha foizidan 10% gacha) kishilardan bo‘lishingiz shart. Agar siz faqatgina fikrlashga asoslangan ish bilan shug‘ullansangiz, almashtirilish xavfi mavjud."

Noma’lum kelajakka qarshi, u aniq bir kasb uchun prognoz qilishni bas qilishni, asl mohiyatga qaytishni maslahat berdi:

"Tarix shuni isbotlaganki, eng muvaffaqiyatli inson eng aqllisi ham, eng mehnatkashi ham emas, balki eng moslashuvchanidir. O‘rganish qobiliyatinigizni maksimal darajaga yetkazing va AI kabi vositalardan unumli foydalaning."