Lợi suất trái phiếu dài hạn toàn cầu tăng vọt: Thâm hụt tài chính, phát hành trái phiếu cho AI và các nhà đầu tư truyền thống rút lui, một cuộc “định giá lại lãi suất” đang diễn ra

Từ Washington đến Tokyo, thị trường trái phiếu dài hạn toàn cầu đang trải qua một đợt định giá lại có tính hệ thống.Bội chi tài khóa gia tăng, làn sóng phát hành trái phiếu doanh nghiệp do cơn sốt đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) thúc đẩy, cùng với việc các nhà đầu tư truyền thống rút lui theo cấu trúc đã tạo thành ba lực đẩy kết hợp, làm tăng mạnh lãi suất đầu cuối, khiến các chính phủ và nhà đầu tư phải đối diện với áp lực chi phí vay mượn lớn nhất trong nhiều thập kỷ qua.

Tuần này, lợi suất trái phiếu Kho bạc Mỹ kỳ hạn 30 năm đã chạm mức 5,32%, cao nhất kể từ năm 2007, sau khi liên tục đứng trên mốc 5% suốt 30 phiên giao dịch. Đồng thời, lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp kỳ hạn 30 năm tăng lên mức cao nhất kể từ năm 2008, lợi suất trái phiếu Đức cùng kỳ hạn vươn lên mức của năm 2011, lợi suất quốc trái Vương quốc Anh gần chạm mức 6%, trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 30 năm cũng tiệm cận đỉnh cao từ năm 1999. Theo dữ liệu Bloomberg tổng hợp, lợi suất trung bình của chỉ số trái phiếu chính phủ chất lượng đầu tư đã tăng lên gần 4,5%, cao nhất kể từ khi có dữ liệu năm 2015.

Đợt tăng lãi suất này đã lan tỏa đến kinh tế thực, đẩy chi phí vay mua nhà và tín dụng doanh nghiệp lên cao. Giám đốc chiến lược lãi suất tại Barclays, ông Anshul Pradhan, nhấn mạnh, để có thể lạc quan với kỳ hạn dài cần hội tụ đồng thời các điều kiện như thắt chặt tài khóa, dòng phát hành trái phiếu AI chậm lại, Bộ Tài chính điều chỉnh chiến lược phát hành và dữ liệu kinh tế suy yếu, "Chúng tôi vẫn khuyến nghị không nên đặt cược sớm vào việc đợt bán tháo kỳ hạn dài kết thúc, quan điểm này không thay đổi."

Một trong những động lực trực tiếp đẩy lợi suất kỳ hạn dài lên cao chính là nguồn cung trái phiếu liên tục tăng mạnh.

Thâm hụt ngân sách hàng năm của chính phủ liên bang Mỹ gần đạt 2.000 tỷ USD, khối lượng trái phiếu Kho bạc phát hành giữ ở mức rất cao.

Tính từ đầu năm tài chính, chi phí trả lãi trái phiếu công của Mỹ đã lên tới 1,17 nghìn tỷ USD, tăng 15% so với cùng kỳ năm trước, một phần do lợi suất trái phiếu Kho bạc tăng cao. Cùng lúc đó, thị trường trái phiếu doanh nghiệp cũng rất sôi động: Theo Bloomberg, tính đến ngày 17/8, lượng phát hành trái phiếu xếp hạng cao của Mỹ trong tháng 8 đã đạt 145,2 tỷ USD, vượt kỷ lục tháng 8/2020 là 136 tỷ USD, tổng phát hành trong năm nay cao hơn 8,5% so với cùng kỳ năm 2020.

Các công ty công nghệ chính là trung tâm của làn sóng phát hành trái phiếu lần này. Giao dịch lớn nhất tháng 8 thuộc về Alphabet với giá trị 25 tỷ USD; từ đầu năm tới nay, có 8 thương vụ phát hành trái phiếu chất lượng đầu tư Mỹ đạt hoặc vượt 25 tỷ USD, tất cả đều đến từ các tập đoàn công nghệ.

Doanh nghiệp còn mở rộng vốn ra nước ngoài - Alphabet cũng có kế hoạch phát hành trái phiếu bằng AUD đầu tiên, với giá trị lên đến 5 tỷ AUD (khoảng 3,6 tỷ USD). Gần đây, JPMorgan đã nâng dự báo phát hành trái phiếu USD của nhóm công nghệ, truyền thông và viễn thông năm 2026 thêm 20%, lên mức 540 tỷ USD, cho thấy áp lực cung vẫn chưa giảm.

Lượng cung kỳ hạn dài quy mô lớn đẩy cao premium kỳ hạn trên thị trường - phần thưởng thêm mà nhà đầu tư yêu cầu khi nắm giữ trái phiếu kỳ hạn dài so với ngắn. Chuyên gia kinh tế Gerard MacDonell của 22V Research nhận định: "Quy mô nợ càng lớn, thị trường càng phải hấp thụ nhiều trái phiếu kỳ hạn dài, các điều kiện khác không đổi, premium kỳ hạn sẽ càng cao." Dữ liệu Bloomberg cho thấy premium kỳ hạn đã lên 0,83%, sát với vùng đỉnh của nhiều năm gần đây.

Song song với cung tăng vọt, nhóm nhà đầu tư trái phiếu kỳ hạn dài truyền thống đang rút lui mang tính hệ thống, khiến cân bằng cung cầu càng bị xáo trộn nghiêm trọng hơn.

Trước đây, các cơ quan như quỹ hưu trí vì cần cân đối tài sản dài hạn với nghĩa vụ chi trả thường là nhóm khách hàng ổn định nhất của thị trường trái phiếu dài hạn. Nay, khi ngày càng nhiều hệ thống lương hưu chuyển từ chế độ thu nhập cố định sang đóng góp cố định, cộng với môi trường pháp lý khuyến khích các quỹ tăng tỷ trọng cổ phiếu, thì nguồn cầu truyền thống này tiếp tục suy yếu.

Chuyển biến lớn hơn về cấu trúc diễn ra ở tầng trái phiếu quốc gia.

Biên bản cuộc họp chính sách tháng 6 của Fed cho thấy, chủ sở hữu trái phiếu Kho bạc Mỹ đang chuyển dịch từ các cơ quan chính thức "ít nhạy cảm với giá" sang nhà đầu tư tư nhân "nhạy cảm hơn với giá". Anshul Pradhan của Barclays nhận định, "Cầu từ phía nhà nước chủ yếu bị chi phối bởi mục tiêu chính sách," còn "nhà đầu tư cá nhân nhạy cảm hơn với lợi nhuận". Ông ước tính, thay đổi về cấu trúc nhà đầu tư trong mười năm qua đã khiến premium kỳ hạn trong trái phiếu Mỹ 30 năm tăng thêm khoảng 90 điểm cơ bản.

Điều này có nghĩa là, ngay cả khi dữ liệu ngắn hạn được cải thiện, lãi suất kỳ hạn dài khó có thể suy giảm về xu hướng - khoảng thiếu hụt cầu cấu trúc đã trở thành "lực đỡ" giúp lợi suất duy trì ở mức cao.

Ngoài mất cân đối cung cầu, kỳ vọng lạm phát hồi phục lại là yếu tố then chốt khác đè nặng lên thị trường trái phiếu.

Dữ liệu gần đây cho thấy, hệ số tương quan 10 ngày giữa giá dầu WTI và lợi suất trái phiếu Mỹ kỳ hạn 30 năm đã lên tới 0,85, trong khi thời điểm khoảng ngày 23/7, hệ số này gần như bằng 0. Bà Shriya Samarth, Giám đốc mảng lãi suất khu vực châu Âu, châu Phi và Trung Đông tại StoneX, cho rằng sự thay đổi này đồng nghĩa giá dầu đã trở thành biến số xác tín cho xu hướng lạm phát thị trường, thay vì chỉ ảnh hưởng ngắn hạn - diễn biến giá dầu truyền tải thông điệp "lạm phát sẽ kéo dài dưới hình thức nào đó".

Đáng chú ý, đợt tăng lợi suất lần này không chỉ do kỳ vọng lạm phát thúc đẩy. Theo Bloomberg, tỷ lệ hoà vốn lạm phát dài hạn - chỉ số thể hiện kỳ vọng lạm phát tương lai của thị trường - ở đa số thị trường lớn vẫn khá ổn định, động lực chính thúc ép tăng lãi suất nằm ở lợi suất thực gia tăng. Chiến lược gia vĩ mô Naka Matsuzawa của Nomura phân tích trong báo cáo, lợi suất thực kỳ hạn 10 năm của Mỹ đã đạt 2,44%, tỷ lệ bù lạm phát (BEI) cũng tăng lên 2,29%, cả hai cùng tăng song hành.

Ông Ian Lyngen, Giám đốc chiến lược lãi suất Mỹ tại BMO Capital Markets, nhận định,"Ngay cả khi dữ liệu vĩ mô tổng thể cho thấy xu hướng cải thiện, thị trường vẫn không muốn kéo lợi suất xuống rõ rệt", ngành năng lượng "vẫn là chất xúc tác lớn có thể khiến thị trường trái phiếu tiếp tục lao dốc".

Đợt tăng lợi suất kỳ hạn dài này đang trở thành hiện tượng toàn cầu, các thị trường lớn thể hiện trạng thái liên kết chặt chẽ.

Tại châu Âu, lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp kỳ hạn 30 năm đã đạt đỉnh mới từ năm 2008, thị trường đang dõi theo sát sao các cuộc thương thảo ngân sách cho năm 2027 và hướng đi tài khoá của kỳ tổng thống tiếp theo; tại Đức, trong đợt phát hành trái phiếu hợp nhất kỳ hạn 30 năm hôm thứ Ba, chính phủ cũng có thể phải trả chi phí cao nhất trong 15 năm, do nhu cầu huy động vốn không ngừng tăng; trái phiếu Anh bị tác động sau tuyên bố của Thủ tướng Andy Burnham về việc tìm kiếm linh hoạt tài khóa, lợi suất trái phiếu Anh kỳ hạn 30 năm đã gần chạm mức 6%.

Trường hợp Nhật Bản càng đáng chú ý. Dù lợi suất tuyệt đối vẫn thấp hơn các nền kinh tế lớn khác, việc lợi suất quốc trái Nhật Bản dai dẳng leo thang đã gây lo ngại trên thị trường.

Lợi suất trái phiếu Nhật kỳ hạn 30 năm hiện tiệm cận đỉnh từ năm 1999, phản ánh sự hoài nghi của thị trường về tốc độ hành động của Ngân hàng Trung ương Nhật Bản - trong bối cảnh BOJ dần thu hẹp mua trái phiếu, lạm phát tiếp diễn, đường cong lợi suất dốc đứng cho thấy thị trường cho rằng quá trình bình thường hóa chính sách diễn ra quá chậm trễ.Chuyên gia chiến lược lãi suất khu vực châu Á - Thái Bình Dương của TD Securities, ông Prashant Newnaha cảnh báo: "Lẽ ra Nhật Bản phải là điểm neo cho lãi suất toàn cầu, nếu lợi suất quốc trái Nhật tiếp tục tăng sẽ làm gia tăng rủi ro định giá lại kỳ hạn toàn cầu."

Chiến lược gia Naka Matsuzawa của Nomura chỉ ra, hiện lãi suất hợp đồng hoán đổi chỉ số qua đêm (OIS) 2 năm kỳ hạn 5 năm của Nhật đã lên 2,27%, tiến gần đến vùng đỉnh biên độ trung tính ước tính của BOJ (1,1%-2,5%), trong khi những nghi ngờ về việc BOJ chậm thay đổi vẫn chưa hoàn toàn lắng dịu.

Theo các nhà phân tích, đà tăng liên tục của lợi suất mang tới rủi ro, nhưng cũng mở ra cơ hội vào lệnh cho một số nhà đầu tư.

Bà Kelsey Berro, Giám đốc quỹ quản lý tài sản của JPMorgan, cho rằng trái phiếu kỳ hạn dài, đặc biệt là lợi suất thực, đã trở nên "tương đối hấp dẫn", "nếu tài sản rủi ro biến động nhất định, mối liên hệ giữa trái phiếu kỳ hạn dài và danh mục sẽ hỗ trợ cho nhà đầu tư". Chiến lược gia tại Yardeni Research thì cho rằng hiện không có lý do gì để bấm nút "hoảng loạn" với thị trường trái phiếu Mỹ.

Tuy nhiên, quan điểm bi quan cũng có cơ sở. Nohshad Shah, Giám đốc bán hàng thu nhập cố định khu vực châu Âu, Trung Đông và châu Phi của Citadel Securities nhận xét, dù chính sách lãi suất đã thấp hơn đỉnh 175 điểm cơ bản, lợi suất kỳ hạn dài vẫn duy trì quanh mốc đỉnh 20 năm, "điều này cho thấy thị trường tin rằng kể cả Fed hay cơ quan tài khóa, khi đối mặt với lựa chọn khó khăn thường chọn giải pháp nhẹ nhàng hơn. Chỉ cần kỳ vọng này còn dai dẳng, thị trường sẽ còn đối mặt rủi ro."

Ông Chris Iggo, Giám đốc đầu tư AXA IM Core, tổng kết rằng điều duy nhất có thể thay đổi thế bế tắc hiện tại là các dữ liệu kinh tế bất ngờ suy yếu hoặc một cú sốc từ bên ngoài - "khả năng xảy ra cú sốc này xem ra còn lớn hơn cả khả năng dữ liệu suy yếu."