Năm yếu tố kết hợp gia tăng, JPMorgan: Khủng hoảng lương thực toàn cầu có thể bùng nổ vào năm sau

Chiến tranh, thời tiết, lưu trữ, nguồn nước, lãng phí—năm áp lực này đang đồng thời siết chặt "van" cung ứng lương thực toàn cầu.

Ngày 15 tháng 8, báo cáo nghiên cứu mới nhất của JPMorgan cho thấy, hình dạng cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu tiếp theo đã bắt đầu hiện rõ, áp lực lạm phát thực phẩm sẽ kéo dài đến nửa đầu năm 2027.

Báo cáo do chuyên gia kinh tế toàn cầu cấp cao Nora Szentivanyi tại London làm trưởng nhóm, mang tên "An ninh lương thực chính là an ninh quốc gia: Cơn bão tổng hợp". Báo cáo cảnh báo rằng, sự gián đoạn liên tục ở eo biển Hormuz cùng với một siêu El Niño có thể lập kỷ lục lịch sử đang đồng thời diễn tiến, sẽ làm suy yếu sản lượng cây nông nghiệp, thu hẹp năng lực sản xuất nông nghiệp, đồng thời khiến lạm phát thực phẩm duy trì ở mức cao trong nửa đầu năm 2027.

Szentivanyi chỉ rõ trong báo cáo: "Kể từ sau đại dịch Covid-19, những cú sốc liên tục đã tạo thành hiệu ứng cộng hưởng, làm xói mòn năng lực sản xuất lương thực và khiến áp lực giá thực phẩm kéo dài đến năm 2027. Đây không phải là một cú sốc ngắn hạn, nó làm giảm khả năng lạm phát hạ nhiệt trong thời gian ngắn, và chu kỳ lạm phát thực phẩm rất có thể sẽ tiếp tục gây áp lực trong nửa đầu năm 2027."

Bà dự đoán, tỷ lệ lạm phát thực phẩm toàn cầu sẽ tăng tốc từ mức 2,8% trong nửa đầu năm 2026 lên 5% trong nửa đầu năm 2027.

"Năm chữ W": Năm nguyên nhân gốc rễ của khủng hoảng

JPMorgan tổng kết rủi ro lần này thành "Năm chữ W": War (Chiến tranh), Weather (Thời tiết), Warehousing (Kho bãi), Water (Nước) và Waste (Lãng phí).

Năm yếu tố này không tồn tại riêng rẽ mà còn chồng lên nhau và củng cố lẫn nhau. Chiến tranh làm gián đoạn các tuyến vận chuyển then chốt, thời tiết bất thường ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, khả năng lưu trữ kém làm giảm không gian dự trữ, thiếu nước hạn chế tưới tiêu, trong khi lãng phí lương thực tiếp tục làm giảm cung ứng hiệu quả.

Szentivanyi đặc biệt chỉ ra mắt xích dễ tổn thương nhất—phân bón. Bà nói: "Sự gián đoạn ở eo biển Hormuz và siêu El Niño sắp tới đang làm gia tăng áp lực về giá phân bón và thực phẩm."

Phân bón là yếu tố đầu vào cốt lõi cho sản xuất lương thực, giá phân bón tăng sẽ trực tiếp đẩy chi phí cây trồng, qua đó làm tăng giá bán lẻ thực phẩm. Trong đó, eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển nguyên liệu năng lượng và phân bón quan trọng toàn cầu, nếu bị gián đoạn, ảnh hưởng sẽ lan tỏa theo từng cấp trên chuỗi cung ứng.

Siêu El Niño: "Quả bom hẹn giờ" trễ 6 đến 12 tháng

Sức tàn phá của El Niño có một đặc điểm nổi bật—độ trễ. Szentivanyi nhấn mạnh: "Tác động lên cây trồng và giá cả vẫn đang tích lũy, ảnh hưởng đến nông nghiệp thường trễ 6 đến 12 tháng so với đỉnh trên đại dương."

Điều này đồng nghĩa, dù El Niño đã đạt đỉnh khí hậu, tác động thực sự của nó lên sản lượng lương thực chỉ vừa bắt đầu xuất hiện.

Điều đáng lo ngại hơn, cú sốc năng lượng năm nay đang khuếch đại hiệu ứng lạm phát từ El Niño. Theo tính toán của Szentivanyi, sự cộng hưởng của hai yếu tố này sẽ khiến CPI thực phẩm toàn cầu tăng thêm khoảng 1,5 điểm phần trăm, trong khi tác động trung bình của riêng El Niño trong lịch sử chỉ là 0,7 điểm phần trăm—tức là sức sốc tăng gấp đôi.

Cụ thể, lạm phát thực phẩm dự kiến sẽ đạt mức 5% hàng năm trong nửa đầu năm 2027, góp thêm 0,6 điểm phần trăm vào tổng lạm phát, và làm quá trình hạ nhiệt lạm phát cả năm chậm lại 0,3 điểm phần trăm.

Thị trường mới nổi chịu áp lực đầu tiên

Tác động lần này phân bố không đồng đều về mặt địa lý, các thị trường mới nổi sẽ chịu áp lực lớn nhất.

Szentivanyi chỉ ra: "Rủi ro tập trung ở Nam Á và Đông Nam Á (liên quan đến gạo, đường và cà phê), Tây Phi (chocolate/cacao), cũng như một số vùng Đông và Nam Phi. Thị trường mới nổi là nơi chịu tác động chính của El Niño. Những nền kinh tế phản ứng mạnh với lạm phát thực phẩm tập trung ở Châu Á và Mỹ Latinh mới nổi—nơi nông nghiệp nhạy cảm với thời tiết hơn và thực phẩm chiếm trọng số lớn hơn trong rổ tiêu dùng. Ấn Độ, Colombia, Indonesia, Brazil và Hàn Quốc là trong số những nền kinh tế dễ bị tổn thương nhất."

Ngược lại, các nước phương Tây dù có trữ lượng dầu mỏ chiến lược, nhưng gần như không có dự trữ phân bón. Báo cáo cũng chỉ ra, các nước châu Á lớn đã tích trữ lương thực, phân bón, năng lượng và kim loại công nghiệp với quy mô lớn, trong khi phương Tây lại bị động rõ rệt trong khía cạnh này.

Theo phán đoán của Szentivanyi: Tâm chấn của đợt lạm phát tiếp theo có thể sẽ không còn là trạm xăng mà sẽ là các quầy hàng trong siêu thị.

Nhiều tổ chức đồng loạt phát cảnh báo

JPMorgan không phải là trường hợp duy nhất. Các bộ phận nghiên cứu của nhiều tổ chức như Goldman Sachs, HSBC... trước đó cũng đã đưa ra cảnh báo về rủi ro lạm phát lương thực.

Chỉ số giá thực phẩm toàn cầu của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) trong tháng 7 năm nay đã tăng lên mức cao nhất trong ba năm, cung cấp bằng chứng cho nhận định trên.

Gần đây, nhà phân tích của Bank of America Robert Ohmes cũng phát đi cảnh báo tương tự. Ông cho biết, lạm phát tại các cửa hàng tạp hóa "có thể đang trên đường tới", đồng thời dẫn chỉ số tổng hợp về lương, dầu diesel và chi phí hàng hóa làm căn cứ, dự đoán một đợt tăng giá lương thực mới có thể xuất hiện trên kệ siêu thị vào mùa thu năm nay.

Dù vậy, tình trạng đói nghèo toàn cầu đã được cải thiện trên phương diện thống kê—khoảng 645 triệu người được dự báo sẽ đối mặt với nạn đói vào năm 2025, giảm khoảng 43 triệu người so với năm 2022. Nhưng đồng thời, vẫn còn 2,1 tỷ người (chiếm 25,8% dân số toàn cầu) ở tình trạng mất an ninh lương thực mức trung bình hoặc nghiêm trọng, con số nền lớn này đồng nghĩa với việc bất kỳ cú sốc giá nào cũng sẽ nhanh chóng chuyển thành áp lực nhân đạo.