Từ 379 triệu đến 250 triệu, đằng sau sự thay đổi chính sách khai thác nickel của Indonesia

Lời của biên tập viên: Từ đầu năm nay, Indonesia đã thắt chặt chính sách khai thác mỏ nickel. Đằng sau động thái này, không chỉ là phản ứng của chính phủ Indonesia đối với giá nickel quốc tế liên tục ảm đạm trước đó, mà còn là nỗi lo của Jakarta về việc khai thác tài nguyên bền vững, hơn nữa còn gánh vác khát vọng của Indonesia trong việc thúc đẩy ngành công nghiệp từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến có giá trị gia tăng cao hơn. Là nước sản xuất nickel lớn nhất thế giới, những điều chỉnh chính sách của Indonesia đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc Indonesia bảo vệ lợi ích quốc gia của mình chắc chắn có lý do riêng, nhưng các biện pháp liên quan cũng đã tác động đến cả doanh nghiệp trong nước cũng như các doanh nghiệp nước ngoài, bao gồm cả doanh nghiệp Trung Quốc. Có ý kiến cho rằng, Indonesia cần đạt được sự cân bằng giữa việc bảo vệ lợi ích tài nguyên quốc gia và đón nhận hợp tác công nghiệp.

“Nỗ lực chuyển đổi từ chỉ bán tài nguyên trở thành bên có thể định giá, thu thuế và dẫn dắt luật chơi”

“Một số dây chuyền sản xuất tại tỉnh Nam Sulawesi và Trung Sulawesi… về cơ bản đã cắt giảm sản lượng xuống dưới 50%.” Ngày 5 tháng 6, Chủ tịch Diễn đàn Nickel Indonesia Arif tiết lộ số liệu này tại hội nghị khoáng sản chiến lược của nước này. Ông cho biết, do chính phủ cắt giảm hạn ngạch khai thác mỏ nickel, tỷ lệ sử dụng công suất của các nhà máy luyện quặng điện hồ quay của Indonesia đã giảm từ 84% năm ngoái xuống còn 76%. Phần lớn các hoạt động khai thác mỏ nickel của Indonesia tập trung ở đảo Sulawesi, nơi nhiều ngôi làng nhỏ đã phát triển thành trung tâm khai thác và chế biến nickel. Việc tỷ lệ sử dụng công suất của các nhà máy địa phương giảm sút là hình ảnh thu nhỏ của tác động chính sách nickel của Indonesia lên ngành công nghiệp.

Theo hãng thông tấn quốc gia Indonesia Antara, tờ Reuters của Anh và các phương tiện truyền thông khác, chính phủ Indonesia lần đầu tiên công bố nghiêm ngặt giám sát sản lượng nickel vào tháng 12 năm ngoái. Từ đầu năm nay, Indonesia đã thực hiện loạt biện pháp hạn chế về phía cung ứng trong ngành nickel, bao gồm giảm hạn ngạch khai thác nickel năm 2026 từ 379 triệu tấn xuống còn 250 triệu tấn so với cùng kỳ năm trước, giảm 34% so với cùng kỳ; thay đổi của kỳ xét duyệt kế hoạch và ngân sách hoạt động khai thác nickel (RKAB) từ 3 năm/lần xuống còn 1 năm/lần; tăng mạnh hệ số điều chỉnh giá chuẩn nickel từ 17% lên 30%; đồng thời áp thuế mới đối với các kim loại kèm như cobalt, sắt và crom. Ngoài ra, chính phủ Indonesia quy định, xuất khẩu các mặt hàng chủ chốt phải thông qua công ty nhà nước Indonesia Danantara Resources là kênh xuất khẩu duy nhất ra nước ngoài, quy định này sẽ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 9 năm nay, dự kiến sẽ ảnh hưởng đến xuất khẩu sản phẩm nickel của Indonesia.

Indonesia là quốc gia sản xuất nickel lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 2/3 tổng sản lượng toàn cầu. Trữ lượng nickel của Indonesia chiếm khoảng 42%-45% toàn cầu. Theo tờ Jakarta Post, Bộ trưởng Năng lượng và Tài nguyên Khoáng sản Indonesia, Tasrif, cho biết tổng trữ lượng mỏ nickel của Indonesia là 22,3 tỷ tấn, trong đó trữ lượng đã được thăm dò là 5,3 tỷ tấn và trữ lượng ước tính là 17 tỷ tấn. Theo trang web The Diplomat của Mỹ, nickel của Indonesia chủ yếu dùng để sản xuất hai loại sản phẩm: thứ nhất là gang nickel và feronickel dùng để sản xuất thép không gỉ; thứ hai là sản phẩm kết tủa hydroxit hỗn hợp (MHP) dùng sản xuất pin xe điện. Trong số đó, gang nickel và feronickel chiếm gần 80% sản phẩm chế biến nickel của Indonesia, còn MHP chiếm dưới 20%.

Đối với chính sách kiểm soát khai thác mỏ nickel của Indonesia, thành viên Hội đồng Kinh tế Quốc gia nước này, Septian, cho biết việc dư cung trong những năm gần đây khiến giá nickel chịu áp lực kéo dài, vì vậy việc kiểm soát hạn ngạch sản xuất là cần thiết, “nếu chúng ta không kiểm soát sản lượng, tôi cho rằng năm 2026 sẽ tạo ra thặng dư lớn nhất lịch sử thị trường nickel.” Điều lo ngại này không phải là vô căn cứ — trong 4 năm qua, giá nickel quốc tế đã rớt từ mức 30.000 USD/tấn xuống dưới 18.000 USD/tấn, thậm chí cuối năm ngoái có lúc giảm xuống còn 14.200 USD/tấn.

Ngoài yếu tố giá cả, tính bền vững tài nguyên cũng là động lực quan trọng để Indonesia thắt chặt chính sách khai thác nickel. Phó giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Indonesia Đại học Jinan, Bành Nguyệt, chia sẻ trên tờ Thời báo Hoàn cầu, phía Jakarta tính toán rằng, nếu duy trì tốc độ khai thác 300 triệu tấn mỗi năm, thời gian khai thác còn lại của mỏ nickel nước này có thể chưa đến 20 năm. Đối với một quốc gia xem ngành nickel là trụ cột kinh tế lâu dài, con số này không khả quan, vì vậy chậm lại nhịp độ khai thác là để dành lại dư địa cho tương lai.

Chính sách nâng cấp ngành cũng là một trong những lý do cốt lõi khiến chính phủ Indonesia hạn chế khai thác mỏ nickel. Indonesia đang nỗ lực thúc đẩy “hạ nguồn hóa” tài nguyên khoáng sản. Năm 2009, Indonesia ban hành luật, quy định khoáng sản phải được chế biến và tăng giá trị gia tăng trong nước trước khi xuất khẩu, đặt nền móng cho chiến lược “hạ nguồn hóa” của đất nước này. Năm 2014, Indonesia lần đầu áp lệnh cấm xuất khẩu quặng chưa qua chế biến. Năm 2020, lệnh cấm xuất khẩu quặng nickel có hiệu lực, yêu cầu các doanh nghiệp xuất khẩu phải xây dựng nhà máy chế biến tại nội địa Indonesia, nhằm nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh quốc tế của ngành, thúc đẩy Indonesia chuyển đổi từ nước xuất khẩu tài nguyên đơn thuần sang quốc gia gia công tài nguyên. Theo tạp chí Economist của Anh, Indonesia kỳ vọng xây dựng hoàn chỉnh chuỗi ngành xe điện trong nước. Dù hiện thực hoá mục tiêu này rất khó nhưng Chủ tịch Hội đồng Kinh tế Quốc gia Indonesia Luhut cho rằng, đất nước này có thể trở thành một trong ba nước sản xuất xe điện và pin hàng đầu thế giới vào năm 2027.

Bành Nguyệt cho biết, logic chính sách của Indonesia này tương tự như Chile điều chỉnh chính sách lithium, Congo (Kinshasa) đàm phán lại các hợp đồng cobalt — các quốc gia tài nguyên khi đến giai đoạn công nghiệp trưởng thành đều mong muốn chuyển đổi từ chỉ bán tài nguyên trở thành bên có thể định giá, thu thuế, kiểm soát luật chơi.

“Đầu tư của Trung Quốc thúc đẩy mở rộng năng lực chế biến nickel của Indonesia”

“Hãy khai thác thêm nickel đi!” Năm 2020, doanh nhân Mỹ, CEO của Tesla, Elon Musk, đã kêu gọi ngành khai thác toàn cầu tăng cường khai thác nickel. Khi đó, ông lo ngại sự bùng nổ của ngành pin xe điện sẽ dẫn đến thiếu hụt nguyên liệu. Reuters cho biết, Indonesia đã tích cực phản hồi. Sản lượng khai thác nickel của nước này nhảy vọt từ 780.000 tấn năm 2020 lên đến 2,3 triệu tấn năm 2024, đồng thời thị phần cung ứng nickel thế giới từ 30% tăng lên khoảng 70%.

Các phương tiện truyền thông quốc tế và ngành công nghiệp đều cho rằng, đầu tư và công nghệ của doanh nghiệp Trung Quốc đã thúc đẩy ngành khai thác nickel của Indonesia phát triển nhanh chóng. Theo Reuters, Trung Quốc hỗ trợ tài chính và xây dựng phát triển ngành công nghiệp nickel ở Indonesia, khiến nước này trong vòng chưa đầy 10 năm trở thành nhà sản xuất nickel lớn nhất thế giới. Báo cáo tháng 2 năm nay của Goldman Sachs nhấn mạnh, nhiều năm qua “đầu tư của Trung Quốc thúc đẩy năng lực chế biến nickel của Indonesia mở rộng nhanh chóng”, qua đó củng cố vai trò của Jakarta trên thị trường quốc tế. Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc tế Lowy của Australia cũng chỉ ra Trung Quốc là nước đầu tư và tiêu thụ nickel lớn nhất của Indonesia.

Sự hợp tác sâu rộng giữa Indonesia và Trung Quốc trong ngành nickel đã góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế của quốc gia này. Theo số liệu từ bài viết đăng trên trang web Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và các Vấn đề Quốc tế Hoa Kỳ, từ năm 2020 đến 2024, kinh tế Indonesia đã tăng trưởng mạnh.

Tờ Jakarta Post từng cho biết, ai kiểm soát việc sản xuất, chế biến và thương mại các khoáng sản chiến lược, người đó sẽ định hình cục diện kinh tế thế kỷ 21, và Indonesia đang ở trung tâm của quá trình chuyển đổi này. Cũng có quan điểm cho rằng, nhờ sở hữu tài nguyên khoáng sản như nickel, vị thế địa chính trị của Indonesia cũng được nâng cao.

The New York Times năm 2023 từng đưa tin, đầu tư của doanh nghiệp Trung Quốc đã tạo ra rất nhiều việc làm ở Indonesia. Theo đó, trước khi có sự đầu tư của Trung Quốc, nhiều người dân đảo Sulawesi sống nhờ đánh cá, trồng trọt. Gần 60 tuổi, cư dân địa phương Jamal đã quen với cảnh thiếu thốn vật chất, việc làm hết sức khan hiếm, thường xuyên đi xe máy nửa tiếng sang thành phố Kendari làm phụ hồ. Sau khi doanh nghiệp Trung Quốc xây nhà máy luyện kim tại địa phương, con rể của Jamal đã được tuyển dụng. Chính Jamal cũng đã tìm được việc làm xây ký túc cho lao động ngoại tỉnh. Ông còn xây thêm bảy căn nhà cho thuê trên đất của mình, thu nhập tăng đáng kể.

“Biến động chính sách ảnh hưởng tới gần như tất cả các nhà đầu tư nước ngoài”

Chính sách thắt chặt khai thác nickel của Indonesia đã tác động đến chuỗi cung ứng quốc tế và nhiều doanh nghiệp. Theo tờ Forbes của Mỹ, tháng 6 năm nay, Tổ chức Nghiên cứu Nickel Quốc tế dự đoán, thặng dư khoảng 280.000 tấn nickel trên thị trường quốc tế năm ngoái sẽ chuyển thành thiếu hụt 32.000 tấn trong năm nay.

Tờ Asia Times của Hồng Kông cho biết, những thay đổi trong chính sách của Indonesia ảnh hưởng đến gần như tất cả các doanh nghiệp nước ngoài tham gia thị trường. Reuters, Nikkei Asia và các báo khác đưa ví dụ, công ty nickel Widodo Batery của Indonesia mà Pháp Eramet góp vốn đến cuối tháng 5 phải ngừng sản xuất do hết hạn ngạch khai thác. Dự án luyện kim của công ty Sumitomo Mining Nhật Bản đối diện thủ tục phê duyệt kéo dài, Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản đã nhiều lần bày tỏ quan ngại về môi trường chính sách tại Indonesia. Kinh doanh mảng hạ nguồn nickel của tập đoàn LG Energy Solution Hàn Quốc cũng bị ngưng trệ do cắt giảm hạn ngạch. Các nhà đầu tư Singapore, nhất là những đơn vị hoạt động trong lĩnh vực tài nguyên và năng lượng, đang đối mặt với quy định kiểm soát ngoại hối gắt gao hơn của Indonesia, dẫn tới việc chuyển lợi nhuận về nước bị trì hoãn nghiêm trọng.

Các doanh nghiệp Trung Quốc cũng bị ảnh hưởng. Trước chi phí sản xuất tăng vọt, các nhà sản xuất nickel Trung Quốc chủ lực như Tập đoàn Qing Shan và Huayou Cobalt đã bắt đầu điều chỉnh hoạt động từ đầu tháng 5, một số doanh nghiệp đang lên kế hoạch cắt giảm sản lượng. Một chuyên gia nghiên cứu ngành công nghiệp nickel Indonesia tiết lộ với phóng viên đặc biệt của Thời báo Hoàn cầu thường trú tại Indonesia rằng, tin đồn lan truyền trên mạng về việc “nhiều doanh nghiệp lớn của Trung Quốc sốt sắng rút toàn bộ thiết bị trong đêm” là tin giả, tuy vậy thực tế có một số doanh nghiệp vừa và nhỏ đã cắt giảm sản xuất hoặc thậm chí phá sản.

Nhiều phương tiện truyền thông đưa tin, Phòng Thương mại Trung Quốc tại Indonesia đã gửi thư cho Tổng thống Prabowo, nhấn mạnh doanh nghiệp Trung Quốc là nhân tố then chốt và động lực thúc đẩy hợp tác kinh tế thương mại Trung Quốc-Indonesia, luôn giữ cái nhìn lạc quan về tiềm năng phát triển của Indonesia. Dù vậy, một số vấn đề tồn tại trong ngành nickel khiến chi phí tổng thể tăng gấp đôi, các doanh nghiệp phải chịu rủi ro kinh doanh lớn hơn, đồng thời ảnh hưởng đến sinh kế của hơn 400.000 người trong chuỗi công nghiệp.

Có ý kiến cho rằng, một số chính sách ngành của Indonesia mang lại hệ lụy tiêu cực cho chính nước này, ví dụ môi trường chính sách không ổn định đang làm lung lay niềm tin dài hạn vào thị trường Indonesia. Sức hấp dẫn với nhà đầu tư suy giảm đã được phản ánh vào tỷ giá Rupiah của Indonesia — kể từ đầu năm 2026 đến nay, đồng Rupiah so với đô la Mỹ đã mất giá mạnh. Tháng 3 năm 2026, Fitch Ratings đã hạ triển vọng tín nhiệm quốc gia Indonesia từ ổn định xuống tiêu cực, lý do là sự suy giảm độ tin cậy chính sách và bất ổn gia tăng.

Chuyên gia nói trên cho biết thêm, nhu cầu về nickel trong lĩnh vực thép chắc chắn vẫn còn, nhưng tầm quan trọng của nó trong pin xe điện ngày càng giảm đi. Nhận định này đã được các phương tiện khác xác nhận. Reuters cho biết, nhiều nhà sản xuất xe điện đang dần chuyển sang nghiên cứu pin không chứa nickel. Asia Times của Hồng Kông cho rằng, pin ternary công suất cao chứa nhiều nickel từng là sản phẩm chủ đạo, nhưng hiện đang dần bị thay thế bởi pin LFP không chứa nickel và cobalt. Ngoài ra, nhiều hãng xe điện đã tung ra pin Natri-ion sản xuất đại trà không chứa lithium, nickel và cobalt, tiếp tục làm suy yếu vai trò chiến lược của nickel. “Indonesia cần đạt cân bằng giữa việc bảo vệ lợi ích tài nguyên quốc gia và đón nhận hợp tác công nghiệp,” Asia Times bình luận như vậy.

“Chính sách tiếp theo của Indonesia ra sao còn phải theo dõi thêm”

Trước lo ngại của các doanh nghiệp nước ngoài, Phòng Thương mại địa phương và chính phủ Indonesia đã phản hồi. Một lãnh đạo cao cấp của Hiệp hội Doanh nghiệp Indonesia cho biết, hoàn toàn có thể hiểu được những phàn nàn từ doanh nghiệp nước ngoài bởi giới kinh doanh trong nước cũng đã nhiều lần trình báo chính thức với các cơ quan chính phủ về vấn đề này. Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Indonesia Anindya mới đây cho biết, ông đã nhận được thư của Phòng Thương mại Trung Quốc tại Indonesia, đồng thời hoan nghênh các doanh nghiệp Trung Quốc tới thăm Phòng Thương mại để trao đổi, cùng bàn cách giải quyết các vấn đề từ góc độ doanh nghiệp.

Ở cấp nhà nước, ngày 13 tháng 5, Prabowo đã công khai thừa nhận ngành nickel của Indonesia thực sự có một số tồn tại. Luhut gần đây trả lời phỏng vấn South China Morning Post cho biết, Prabowo sẽ sớm tổ chức gặp gỡ với khoảng 20 doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư tại Indonesia. Ngày 18 tháng 7, khi dự Hội nghị Trí tuệ nhân tạo thế giới tại Trung Quốc, Bộ trưởng Kinh tế Indonesia Airlangga cho biết, Indonesia rất trân trọng những đóng góp của doanh nghiệp Trung Quốc vào xây dựng chuỗi sản xuất và cung ứng cũng như tiến bộ công nghệ, đồng thời sẽ tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho tất cả các doanh nghiệp nước ngoài, bao gồm doanh nghiệp Trung Quốc, đầu tư tại Indonesia.

Ở phương diện chính sách, ngày 10 tháng 7, Bộ Năng lượng và Tài nguyên Khoáng sản Indonesia công bố sẽ không toàn diện nâng hạn ngạch khai thác nickel trên cả nước, nhưng sẽ cấp bổ sung một cách chọn lọc cho các nhà máy luyện kim trong nước gặp vấn đề về thiếu hụt nguyên liệu, thủ tục liên quan sẽ được kiểm soát rất nghiêm ngặt.

Chuyên gia nghiên cứu ngành nickel Indonesia nói trên cho biết, chính sách tiếp theo của Indonesia ra sao còn phải chờ theo dõi tiếp. Ông dự đoán, chính phủ Indonesia trong tương lai sẽ có thể điều chỉnh chính sách tuỳ vào tình hình thị trường.