Bom ngoài bảng 1,65 nghìn tỷ! Năm gã khổng lồ công nghệ hàng đầu có "khoản nợ ngầm" tăng gấp tám lần trong bốn năm, cuộc chạy đua vũ trang AI có thể kích hoạt thảm họa thanh khoản tiếp theo?

Theo ứng dụng tài chính Zhihui, cuộc “chạy đua vũ trang” điên cuồng trong cơ sở hạ tầng trí tuệ nhân tạo (AI) của năm gã khổng lồ công nghệ Mỹ đang sản sinh ra một “đế chế nợ tiềm ẩn” lớn hơn nhiều so với các khoản nợ trên sổ sách.

Gần đây, một phân tích về thuyết minh báo cáo tài chính mới nhất của Alphabet (GOOGL.US), Microsoft (MSFT.US), Amazon (AMZN.US), Meta (META.US) và Oracle (ORCL.US) cho thấy, năm công ty này đã tích lũy tổng cộng “nợ tiềm ẩn” lên tới 1,65 nghìn tỷ USD thông qua các cam kết mua sắm dài hạn và thuê trung tâm dữ liệu, không chỉ vượt qua con số khoảng 1,35 nghìn tỷ USD nợ công bố chính thức mà còn tăng vọt gấp tám lần trong bốn năm qua.

Quy mô nghĩa vụ ngoại bảng khổng lồ này đang khiến Phố Wall và các cơ quan quản lý toàn cầu ngày càng lo ngại: một khi nhu cầu AI không đạt được kỳ vọng, các cam kết thanh toán tương lai ẩn dưới thuyết minh báo cáo tài chính đó có thể nhanh chóng biến thành “bom nợ” nuốt chửng dòng tiền trong thời gian rất ngắn.

Việc mua GPU trả chậm đặt ra rủi ro nợ tiềm ẩn

Khái niệm “nợ tiềm ẩn” đề cập đến các nghĩa vụ thanh toán trong tương lai phát sinh từ các hợp đồng đầu tư, mua thiết bị hoặc thuê dài hạn, nhưng theo các chuẩn mực kế toán hiện hành, chỉ được ghi nhận là khoản nợ khi doanh nghiệp thực sự nhận tài sản hoặc công trình hoàn thành. Các khoản này sẽ không lập tức tiêu tốn tiền mặt trên sổ sách, cũng không hiện diện trong bảng cân đối kế toán chính, mà chỉ xuất hiện với font chữ nhỏ ở phần thuyết minh cuối báo cáo tài chính.

Hiện nay, cuộc đua giành quyền thống trị AI toàn cầu ngày càng quyết liệt, các ông lớn công nghệ đang chi tiêu hàng núi tiền để mua hàng loạt GPU cao cấp và xây dựng các trung tâm dữ liệu siêu lớn. Nhằm tránh việc quy mô nợ ngắn hạn tăng vọt, họ chủ yếu sử dụng các hình thức cam kết mua dài hạn, bán-Thuê lại, thuê dài hạn để tài trợ trung tâm dữ liệu. Thao tác này hoàn toàn hợp pháp, khai thác quy tắc kế toán “ghi nhận sau khi nhận bàn giao”, chuyển áp lực chi tiêu vốn lớn ra tương lai, đồng thời chất lên bảng ngoại bảng một “núi nợ tiềm ẩn” khổng lồ.

Thống kê cho thấy trong số năm công ty này, Meta sở hữu quy mô nợ tiềm ẩn lớn nhất, ước đạt khoảng 420 tỷ USD, gần gấp 2,8 lần nợ ghi trong bảng cân đối kế toán. Hiện Meta đang hợp tác với Blue Owl Capital (OWL.US) xây dựng một trung tâm dữ liệu khổng lồ tại Louisiana, tổng mức đầu tư đã từ 27 tỷ USD ban đầu tăng vọt lên hơn 50 tỷ USD. Meta chỉ đóng góp 20% vốn cổ phần, sau khi cơ sở hoàn thành sẽ sử dụng dưới dạng thuê, bề ngoài làm giảm đầu tư ban đầu nhưng thực tế, Meta được biết đã đồng ý đảm nhận toàn bộ khoản thua lỗ nếu quan hệ bị phá vỡ — nghĩa vụ tiềm tàng cứng nhắc này lại không được phản ánh trong bảng cân đối kế toán.

Nợ ẩn của Oracle lại tăng theo cấp số nhân, bốn năm qua đã tăng hơn 30 lần, lên tới 273,3 tỷ USD. Khoản gánh nặng này chủ yếu phát sinh từ loạt hợp đồng thuê quy mô lớn, với phần đáng kể dòng tiền chỉ định dùng phát triển dự án trung tâm dữ liệu AI “Cổng Sao” hợp tác với OpenAI. Trong khi đó, dù đơn đặt hàng tồn đọng của dịch vụ đám mây và các mảng kinh doanh khác của Microsoft, Alphabet và Amazon cộng lại lên tới khoảng 1,45 nghìn tỷ USD, làm nền tảng hỗ trợ doanh thu tương lai, nhưng các cam kết thanh toán dài hạn liên tục tích tụ vẫn là chiếc bóng treo lơ lửng.

Nếu nhu cầu không như kỳ vọng, “quả bom ngầm” có thể biến thành thảm họa thanh khoản

Điểm lo ngại lớn nhất trong ngành là, nếu tăng trưởng nhu cầu AI toàn cầu không như kỳ vọng chung của ngành, những khoản nợ bị trì hoãn ghi nhận này sẽ đột ngột biến thành lỗ hổng dòng tiền thực tế.

Một số chuyên gia công nghệ cho biết, bất động sản thương mại hoặc cho thuê vẫn giữ được giá trị tài sản nhất định, nhưng trung tâm dữ liệu AI toàn là chip bán dẫn ngày càng thay mới nhanh, công nghệ tiến bộ khiến phần cứng mất giá nhanh chóng. Nếu nhu cầu AI yếu, tỷ lệ triển khai/hữu dụng giảm, các ông lớn công nghệ sẽ đối mặt với khoản lỗ giảm giá trị tài sản khổng lồ.

Đáng lo hơn là mô hình “đầu tư vòng lặp” đang rất phổ biến — các công ty công nghệ đầu tư vào AI của nhau để gia tăng doanh thu và số liệu nhu cầu trên sổ sách, tạm thời che giấu sự bất ổn của nhu cầu đầu ra thực sự. Nếu tốc độ tăng trưởng thực tế không theo kịp sức tăng của năng lực tính toán đang xây dựng, các khoản nợ bị trì hoãn này sẽ phát nổ tập trung khi trung tâm dữ liệu đi vào hoạt động.

Dù quản lý các “ông lớn” — CEO AWS của Amazon... — vẫn luôn khẳng định đầu tư cơ sở hạ tầng AI hiện tại không phải là đầu cơ, thực tế con số nợ ngoại bảng tăng bùng nổ là điều không thể phủ nhận.

“Ngân hàng trung ương của ngân hàng trung ương” phát đi cảnh báo lịch sử

Khi các ông lớn công nghệ vay đòn bẩy cả trên bảng lẫn ngoài bảng, Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), được mệnh danh “ngân hàng trung ương của các ngân hàng trung ương”, cũng vừa phát đi lời cảnh báo thẳng thắn trong báo cáo kinh tế thường niên mới nhất. BIS ví von cơn sốt đầu tư AI ngàn tỷ USD hiện nay với các đợt điên cuồng đào kênh thế kỷ 19, bong bóng đường sắt Anh, bong bóng Internet năm 2000, khẳng định “tất cả các tiền lệ đó đều kết thúc bằng đảo chiều đầu tư và kéo theo suy thoái kinh tế.”

Báo cáo ước tính, tổng vốn đầu tư liên quan tới AI của năm nhà cung cấp dịch vụ đám mây siêu lớn (Hyperscaler) Mỹ sẽ vượt 1 nghìn tỷ USD trong 2025-2026, vượt xa lợi nhuận và dòng tiền tự do của họ, buộc một số doanh nghiệp phải vay thêm nợ.

BIS đặc biệt nhấn mạnh “mạng lưới giao dịch tư nhân phức tạp” phía sau: các ông lớn công nghệ dùng khoản đầu tư sở hữu trong phòng thí nghiệm AI để khoá quyền mua năng lực tính toán dài hạn cho mình, bên thầu thứ ba xây xong trung tâm dữ liệu lại ký hợp đồng thuê dài hạn có điều khoản rút lui; các điều khoản này tiết lộ rất thiếu, tiềm ẩn rủi ro trái phiếu kép cho cùng một khối tài sản.

Một khi đầu tư bị thắt chặt, chuỗi cung ứng — từ nhà sản xuất chip, nhà thầu xây dựng đến quỹ đầu tư tư nhân/trực tiếp — đều đối mặt với nguy cơ dòng thu nhập cùng lúc sụp đổ. Thêm vào đó, số dư khoản vay trực tiếp dành cho lĩnh vực AI đã tăng gấp bốn lần trong 5 năm, nếu kết hợp với lạm phát cao và xung đột địa chính trị, hệ thống tài chính có thể trải qua một làn sóng điều chỉnh dây chuyền còn mạnh hơn khủng hoảng ngân hàng truyền thống.

BIS nhấn mạnh trong báo cáo: “Tốc độ và quy mô của cơn sốt đầu tư AI hiện nay, cộng với kỳ vọng tăng năng suất vượt bậc, rất giống với các tiền lệ nói trên. Và kết cục của các tiền lệ ấy đều là đảo chiều đầu tư đột ngột, gây ra suy thoái kinh tế lan rộng.”