"Thà không kiếm tiền còn hơn dính líu đến Musk", nhà đầu tư nhỏ lẻ Mỹ bắt đầu "tránh xa" SpaceX

Khi SpaceX chính thức được đưa vào các chỉ số chủ đạo như Nasdaq 100 trong tuần này, một làn sóng "loại bỏ rủi ro" trong danh mục đầu tư dựa trên giá trị quan đang âm thầm lan rộng trong giới nhà đầu tư cá nhân Mỹ.

SpaceX đã hoàn thành đợt IPO lớn nhất lịch sử vào tháng 6, giá cổ phiếu tăng vọt rồi nhanh chóng giảm hơn 24%. Tuy nhiên, điều khiến một số nhà đầu tư cảm thấy lo lắng không phải là sự biến động của giá cổ phiếu, mà là cơ chế đầu tư thụ động đang ép buộc công ty này xuất hiện trong hàng triệu tài khoản hưu trí. Theo Bloomberg, nhiều nhà cung cấp chỉ số đã chỉnh sửa quy tắc nhằm đẩy nhanh việc đưa SpaceX vào chỉ số, và động thái này đã vấp phải nhiều chỉ trích rộng rãi. Đồng thời, ít nhất 5,4 tỷ USD quỹ thụ động sẽ mua vào cổ phiếu này, tạo lực đỡ cho giá cổ phiếu đang chịu nhiều áp lực.

Đối với những nhà đầu tư coi Musk là rủi ro kép về cả chính trị lẫn kinh doanh, việc SpaceX vào chỉ số trở thành câu hỏi không thể né tránh — hoặc chấp nhận giữ vị thế thụ động, hoặc tự tái cấu trúc danh mục đầu tư, dù phải chịu nhiều chi phí hơn hoặc bỏ qua lợi nhuận tiềm năng.

Từ Reddit đến TikTok, tâm lý "loại bỏ rủi ro" lan thành phong trào

Theo tin tức mới nhất từ Bloomberg, kỹ sư phần mềm ở Philadelphia, Christopher Bejnar đã mất hàng tháng trời đọc từng dòng điều khoản của ETF, liên hệ với cố vấn tài chính và chuyển 50.000 USD sang quỹ chỉ số châu Âu, đồng thời mua cổ phiếu Rocket Lab Corp — đối thủ của SpaceX. Mục tiêu duy nhất: Đảm bảo danh mục đầu tư giá trị 1 triệu USD của anh hoàn toàn không dính dáng tới SpaceX.

“Dù chỉ là phần nghìn, tôi cũng không muốn đồng tiền đó chảy vào tay ông ta,” Bejnar nói, cho rằng chủ nghĩa chính trị cực đoan của Musk cùng sự phụ thuộc lớn vào vay nợ của SpaceX để thúc đẩy “tầm nhìn công nghệ chưa được xác thực” là hai nỗi lo lớn nhất.

Tâm lý này không hề cá biệt. Trên các diễn đàn Reddit như r/investing, r/ETFs và r/EnoughMuskSpam, các bài viết về cách tránh tiếp xúc với SpaceX xuất hiện dày đặc gần đây. Trong đó, bài “Làm sao để không đầu tư vào công ty của Musk” nhận được nhiều tranh luận sôi nổi.

David Greer, 30 tuổi, chuyên viên phân tích dữ liệu, từ tháng 4 đã chuyển toàn bộ 650.000 USD tiền tiết kiệm hưu trí từ quỹ chỉ số Mỹ sang quỹ chỉ số quốc tế. Anh ví Musk như “Trump của làng công nghệ” và cho rằng việc niêm yết SpaceX chỉ là “giọt nước tràn ly”.

Giá trị tài sản của Musk quá lớn, “né tránh” rất đắt đỏ

Những nhà đầu tư có quan điểm phê bình Musk đang đối mặt với một tình thế khó: giá trị các công ty ông sở hữu đã lớn đến mức không thể tránh khỏi. Tesla hiện chiếm khoảng 2% tỷ trọng trong ETF S&P 500 của Vanguard (VOO) và hơn 3% của Invesco QQQ Trust. Còn SpaceX có vốn hóa khoảng 2.100 tỷ USD, gấp 1,4 lần Tesla và gần như lập tức lọt top đầu thị trường Mỹ sau lên sàn.

Khi SpaceX chính thức được đưa vào Nasdaq 100 sau phiên đóng cửa tuần này và trước đó đã vào chỉ số của FTSE Russell và MSCI, hàng chục tỷ USD quỹ thụ động sẽ mua máy móc cổ phiếu này. Emily Green, giám đốc quản lý tài sản tại Ellevest, cho biết bà đã nhận được rất nhiều yêu cầu loại SpaceX khỏi danh mục của khách hàng. “Nếu không phải vì ông ta, chúng tôi đã không có cuộc trò chuyện này,” bà nói, và so sánh làn sóng phản đối Musk hiện tại với phản ứng của công chúng với Meta sau bầu cử 2016.

Chỉ số hóa trực tiếp trở thành công cụ “loại bỏ rủi ro” chủ đạo

Để đối phó với “tự động đưa vào” của đầu tư thụ động, một số nhà đầu tư đã chuyển sang giải pháp trực tiếp chỉ số hóa (direct indexing) — tức là mua một rổ cổ phiếu để tái hiện hiệu suất chỉ số, nhưng loại bỏ các công ty không mong muốn. Ellevest xây dựng danh mục khoảng 300 cổ phiếu riêng cho những khách hàng này, bao phủ toàn bộ thị trường Mỹ và quốc tế phát triển, cho phép tùy biến sâu.

Green cho biết, với danh mục phân bổ đa dạng, việc loại đi một hai cổ phiếu thường không ảnh hưởng lớn đến hiệu suất chung. Những khách hàng từng chọn tránh Tesla vẫn “bình thản” trước việc cổ phiếu đó tăng giá.

Còn Bejnar với sự hỗ trợ của cố vấn tài chính đã chuyển một phần tiền từ tài khoản môi giới lưu ký sang các ETF loại trừ SpaceX. Cố vấn của anh cảnh báo rằng nếu SpaceX tiếp tục tăng giá và được thêm vào nhiều chỉ số chuẩn nữa, việc tránh sẽ ngày càng khó. Nhưng Bejnar vẫn giữ quan điểm: “Dù SpaceX có tăng giá thế nào, tôi cũng sẽ không hối tiếc vì không sở hữu nó.”

Làn sóng đầu tư thụ động khuếch đại hiệu ứng "kẻ thắng ăn cả"

Tranh cãi xung quanh vấn đề này phản ánh mâu thuẫn sâu sắc của thời đại đầu tư thụ động thống trị. Omar Qureshi, Giám đốc điều hành tại Hightower Signature Wealth, chỉ ra khi ngày càng nhiều tiền tiết kiệm hưu trí đổ vào quỹ quản lý thụ động, việc được xuất hiện trong chỉ số đã trở thành một “đặc quyền” vô cùng giá trị.

“Nếu bạn là người chơi lớn, bạn chắc chắn sẽ nhận được dòng tiền,” Qureshi nói, “Dòng tiền vào thúc đẩy hiệu quả hoạt động, rồi thành tích lại thu hút thêm dòng tiền, tạo ra vòng lặp tự củng cố.” Cá nhân ông, mặc dù tránh nắm giữ SpaceX do quan điểm tiêu cực với Musk, nhưng dưới vai trò cố vấn tài chính, ông vẫn hỗ trợ khách hàng tham gia IPO lần này.

Bejnar lại tỏ ra bất bình với việc sửa đổi các quy tắc của chỉ số. Anh cho rằng SpaceX sẽ khó được thêm vào S&P 500 trong ngắn hạn — chỉ số này yêu cầu công ty phải niêm yết ít nhất 12 tháng, đồng thời có lợi nhuận và tỷ lệ cổ phần công khai phù hợp — còn khoản nợ 25 tỷ USD mà SpaceX huy động cuối tháng 6 chẳng qua cũng là chiêu của Musk để xoay vòng cho “đế chế kinh doanh rộng lớn” của ông.