3,79 milliarddan 2,5 milliardgacha: Indoneziya nikel konchilik siyosatidagi o‘zgarishlar ortida nimalar bor

Tahririyatdan: Joriy yilda, Indoneziya nikel qazib olish siyosatini kuchaytirdi. Bu orqada, Indoneziya hukumati tomonidan jahon nikel narxlarining uzoq davom etgan pasayishiga javob berilgan va Jakarta resurslarning barqaror qazib olinishi haqida tashvish bildirgan, shu bilan birga, Indoneziyaning sanoatni xomashyo eksportidan yuqori qo‘shimcha qiymatli qayta ishlashga ko‘tarish ambitsiyasi ham mavjud. Dunyoning eng yirik nikel ishlab chiqaruvchisi sifatida, Indoneziyaning siyosiy o‘zgarishlari global sanoat zanjiriga ta’sir ko‘rsatadi. Indoneziyaning milliy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha harakatlari o‘z asosiga ega, biroq bu choralar mamlakatning o‘zi hamda xitoy kompaniyalari jumlasidan xorijiy sarmoyador kompaniyalarga ta’sir ko‘rsatmoqda. Ba’zi fikrlarga ko‘ra, Indoneziya milliy resurslar manfaatlarini himoya qilish va sanoat hamkorligini quchoqlash o‘rtasida muvozanatni topishi kerak.

“Faqat resurs sotuvchi davlatdan, narx belgilovchi, soliq yig‘uvchi va qonun qoidalarni boshqaruvchi davlatga aylanish yo‘lida harakat”

“Janubiy Sulavesi va Markaziy Sulavesidagi bir nechta ishlab chiqarish liniyalari... asosan o‘z ishlab chiqarishini 50% dan pastga kamaytirdi.” 5 iyun kuni, Indoneziya Nikel Sanoati Forumi raisi Arif ushbu ma’lumotni mamlakatidagi muhim kon resurslari konferensiyasida e’lon qildi. U aytdiki, hukumat nikel qazib olish kvotalarini qisqartirgani sababli, mamlakatda aylanma pech eritish zavodlarining quvvatdan foydalanish darajasi o‘tgan yildagi 84% dan 76% gacha tushib ketdi. Indoneziyadagi nikel qazib olishning aksariyati Sulavesi orolida to‘plangan, bu yerda ko‘plab kichik qishloqlar nikel qazib olish va qayta ishlash markazlariga aylangan. Mahalliy fabrikalarning quvvatdan foydalanishining pasayishi Indoneziya nikel siyosatining sanoatga ta’sirining kichik namunasidir.

Indoneziya Milliy Axborot Agentligi Antara va Britaniyaning Reuters kabi OAVlariga ko‘ra, Indoneziya hukumati o‘tgan yil dekabr oyida ilk bor nikel ishlab chiqarishni qat’iy nazorat qilishini e’lon qildi. Joriy yil boshidan boshlab, nikel sohasida bir qator taklif cheklovchilar joriy qilindi, jumladan 2026 yil uchun nikel qazib olish kvotasi o‘tgan yildagi 379 million tonnadan 250 million tonnaga qisqartirildi, bu yillik solishtirganda 34% kamayishdir; Nikel qazib olish uchun ish rejasi va byudjet (RKAB) tasdiqlash davri 3 yildan har yilga o‘zgartirildi; Nikel uchun bazaviy narxni tuzatish koeffitsienti 17% dan 30% ga oshirildi va shu bilan birga, kobalt, temir va xrom yollovchilardan yangi soliq joriy etildi. Bundan tashqari, Indoneziya hukumati asosiy ommaviy tovarlar eksporti uchun faqat davlatga tegishli Dananta Resurslari Korporatsiyasini yagona tashqi savdo kanali sifatida belgiladi, bu esa 1 sentyabrdan boshlab kuchga kiradi va Indoneziya nikel mahsulotlari eksportiga ta’sir ko‘rsatishi kutilmoqda.

Indoneziya dunyoning eng yirik nikel ishlab chiqaruvchisi bo‘lib, umumiy jahon hajmining taxminan 2/3 qismini tashkil qiladi. Indoneziyaning nikel zaxiralari dunyoning taxminan 42% dan 45% gacha bo‘lgan qismini tashkil qiladi. “Jakarta Post”da keltirilishicha, mamlakat Energetika va kon resurslari vaziri Tasrifning aytishiga ko‘ra, Indoneziyaning jami nikel zaxiralari 22,3 milliard tonnani tashkil etadi, buning 5,3 mlrd tonnasi o‘zlashtirilgan va 17 mlrd tonnasi taxminiy zaxiralardir. AQShning “Diplomat” saytida aytilishicha, Indoneziya nikel asosan ikki mahsulot ishlab chiqarishda ishlatiladi: birinchisi, zanglamaydigan po‘lat ishlab chiqarishda ishlatiladigan nikel temir va nikel temir mahsulotlari; ikkinchisi, elektromobil akkumulyatorlari uchun mo‘ljallangan aralash gidroksid precipitat mahsulotlari (MHP). Ulardan, nikel temir va nikel temir Indoneziya nikel mahsulotlarining taxminan 80% ini tashkil qiladi, MHP esa 20% dan kamroq ulushga ega.

Indoneziyaning nikel qazib olishni nazorat qilish siyosati haqida, mamlakat Milliy iqtisodiy qo‘mitasi a’zosi Septiyan shunday deydi: so‘nggi yillarda taklifning ortishi nikel narxiga bosim o‘tkazdi, shuning uchun ishlab chiqarish kvotasi nazorati zarur edi, “agar biz ishlab chiqarishni nazorat qilmasak, menimcha, 2026 yilda biz nikel bozorining eng katta ortiqcha taklifini yaratamiz”. Bu tashvish asossiz emas — o‘tgan 4 yilda jahon nikel narxi har tonnasi 30 ming dollardan 18 ming dollardan kamiga tushib ketdi, o‘tgan yil oxirida esa bir tonna narxi 14,2 ming dollargacha ozaygan.

Narx omilidan tashqari, resurslardan barqaror foydalanish ham Indoneziya nikel qazib olish siyosatini kuchaytirishining muhim sababidir. Sun Yat-sen universiteti Indoneziya tadqiqot markazi direktor o‘rinbosari Pan Yue “Global Times” jurnalistiga bergan intervyusida aytadiki, Jakarta tomoni hisob-kitob qilgan, agar har yili 300 million tonna tezlikda qazilsa, mamlakatning nikel qazib olishga qolgani 20 yildan oshmasligi mumkin. Nikel sohasini uzoq muddatli iqtisodiy tayanch sifatida ko‘ruvchi mamlakat uchun bu raqam umidbaxsh emas, shuning uchun qazib olish sur’atini pasaytirish ham kelajak uchun imkoniyat yaratishdir.

Sanoatni zamonaviylashtirish siyosati ham Indoneziya hukumati tomonidan nikel qazib olish cheklovining asosiy sabablaridan biridir. Indoneziya tog‘-kon resurslarining “quyi oqimga” yo‘naltirilishini barcha kuchi bilan harakat qilmoqda. 2009 yilda Indoneziya qonun chiqardi, unda tog‘-kon resurslari mamlakat ichida qayta ishlanib, qo‘shimcha qiymat yaratilgandan keyin eksport qilinishi kerakligi prinsipi e’lon qilindi, bu esa mamlakatning “quyi oqimlash” strategiyasining boshlanishi bo‘ldi. 2014 yilda Indoneziya birinchi marta xom mineral eksport qilishni taqiqladi. 2020 yilda Indoneziya nikel rudasi eksportiga to‘liq taqiq kuchga kirdi, eksport qiluvchilar mamlakat ichida qayta ishlash korxonasi qurishlari talab qilindi, bu sanoatga qo‘shimcha qiymat va xalqaro raqobatbardoshlikni oshirish imkonini beradi va Indoneziyani faqat xomashyo eksportchisi emas, balki resurslarni qayta ishlovchi davlatga aylantirishga imkon berdi. Economist jurnalining ta’kidlashicha, Indoneziya yurtida to‘liq elektromobil sanoat zanjirini yaratmoqchi. Bu maqsadga erishish murakkab bo‘lsa-da, Indoneziya Milliy iqtisodiy qo‘mitasi raisi Luhut mamlakat 2027 yilgacha elektromobillar va akkumulyatorlar sohasida dunyoning yetakchi uch davlatidan biriga aylanishini kutmoqda.

Pan Yue shunday deydi: Indoneziya hukumatining bu mantig‘i Chili lityum siyosatini o‘zgartirgani va Kongo (Kinshasa) kobalt koni shartnomasini qayta ko‘rib chiqani bilan bir xil — resurslarga boy davlatlar sanoat yetilishi bosqichiga kelganda, odatda, faqat xomashyo sotuvchi emas, balki narx belgilovchi, soliq yig‘uvchi va qonunlari boshqariluvchi tomon sifatida o‘zini ko‘rsatishga intiladi.

“Xitoy investitsiyasi Indoneziyada nikel qayta ishlash quvvatining kengayishini qo‘llab-quvvatladi”

“Iltimos, ko‘proq nikel qazib oling!” 2020 yilda, AQSh tadbirkori, Tesla bosh direktori Elon Musk dunyo bo‘ylab kon sanoatiga shunday murojaat qilgan edi. O‘sha paytda u elektromobil akkumulyatorlari uchun xomashyo yetishmovchiligi ro‘y beradi, deb xavotir bildirgan. Reutersga ko‘ra, Indoneziya bunga faol javob qaytardi. Ularning nikel qazib olish hajmi 2020 yildagi 780 ming tonnadan 2024 yilda 2,3 million tonnagacha keskin o‘sdi, shu davrda Indoneziyaning jahon bozoridagi ulushi 30% dan 70% gacha ko‘tarildi.

Xalqaro OAV va sanoat vakillari, Xitoy kompaniyalari investitsiyalari va texnologiyalari Indoneziya nikel sanoatining tez sur’atda rivojlanishiga sabab bo‘lganini bir ovozdan tan oladi. Reuters xabariga ko‘ra, Xitoy Indoneziyada nikel sanoatini moliyalashtirdi va qurdi, natijada mamlakat sanoatining 10 yil ichida jahondagi eng yirik nikel ishlab chiqaruvchi davlatga aylanishini ta’minladi. Goldman Sachs 2024 yil fevral oyidagi hisobotida ham “ko‘plab yillar davomida Xitoy investitsiyasi Indoneziyada nikel qayta ishlash quvvatining kengayishini qo‘llab-quvvatladi”, deya ta’kidladi, natijada Jakartaning xalqaro bozordagi ta’siri mustahkamlandi. Avstraliyalik Loy Instituti ham Xitoy Indoneziya nikelining asosiy investor va iste’molchi ekanini qayd qildi.

Indoneziya va Xitoyning nikel sanoati sohasidagi chuqur hamkorligi mamlakat iqtisodiyotining rivojlanishiga katta turtki berdi. AQSh Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi ma’lumotlariga ko‘ra, 2020 yildan 2024 yilgacha Indoneziya iqtisodiyoti ancha o‘sdi.

“Jakarta Post”da ilgari aytilishicha, kim asosiy resurslar qazib olish, qayta ishlash va savdoni nazorat qilsa, aynan u 21-asr iqtisodiy landshaftini shakllantiradi, Indoneziya esa hozirda ushbu o‘zgarish markazida turibdi. Shuningdek, ba’zilarning fikricha, asosiy resurslar, jumladan, nikelga egalik Indoneziyaning geosiyosiy mavqeini ham oshirdi.

“New York Times”ning 2023 yildagi bir maqolasida Xitoy kompaniyalarining investitsiyalari Indoneziyada mahalliy aholi uchun ko‘plab ish o‘rinlari yaratgani aytilgan. Maqolada aytilishicha, Xitoy kompaniyalari kelguniga qadar, Sulavesi orolidagi ko‘plab aholi baliq ovlash va dehqonchilik bilan kun kechirgan. Mahalliy aholi, 60 yoshga yaqin Jamal, ilgari omon-eshik yetishmovchilik va ish o‘rinlari taqchilligi hayot tarziga moslashgan, ko‘pincha mototsiklda yarim soat yo‘l yurib Kendari shahridagi qurilish maydonchasida ishlagan. Xitoy kompaniyalari mahalliy smelter qurganidan so‘ng, Jamalning kuyovi ishga qabul qilindi. Jamalning o‘zi ham tashqi ishchilarga turar joy binosi qurish bo‘yicha ish topdi, hatto o‘z yerida yettita ijaraga uy qurdi va daromadi ancha oshdi.

“Siyosat o‘zgarishi deyarli barcha xorijiy ishtirokchilarga ta’sir ko‘rsatdi”

Indoneziya nikel siyosatini kuchaytirishi xalqaro ta’minot zanjiri va ko‘plab kompaniyalarga ta’sir ko‘rsatdi. AQShning Forbes jurnal saytida joriy yil iyun oyida yozilishicha, xalqaro nikel tadqiqot tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan yilda xalqaro bozor taxminan 280 ming tonnalik nikel ortiqchasi joriy yilda 32 ming tonnalik tanqislikka aylanishi kutilyapti.

Gonkongdagi “Asia Times” shunday yoritadi: Indoneziya siyosati o‘zgarishi deyarli barcha xorijiy ishtirokchilarga ta’sir ko‘rsatdi. Reuters, Nikkei Asia kabi OAVga ko‘ra, Fransiyaning Eramet kompaniyasi ulushga ega bo‘lgan Indoneziya Weda Bay Nikel kompaniyasi may oxirida qazib olish kvotasi tugagach, nikel ishlab chiqarishni to‘xtatdi. Yaponiya Sumitomo Metal Mining kompaniyasining eritish loyihasi uzoq tasdiqlash jarayoniga duch kelgan, Yaponiya Savdo rag‘batlantirish agentligi Indoneziya siyosiy muhitidan bir necha marta xavotir bildirgan. Janubiy Koreyaning LG Energy Solution kompaniyasi kvotalar qisqarishi sababli, nikel “downstream” faoliyatini to‘xtatdi. Singapurlik sarmoyadorlar, ayniqsa resurs va energiya sohalaridagi faol kompaniyalar, Indoneziyaning yanada qat’iy transchegaraviy valyuta qoidalari bilan yuzma-yuz kelishyapti, foyda pulini olib chiqishda katta kechikishlar yuz berdi.

Xitoy kapitaliga mansub kompaniyalar ham ta’sir ko‘rmoqda. Umumiy ishlab chiqarish xarajatlari keskin oshgani sabab, Tsingshan Group va Huayou Cobalt kabi asosiy Xitoy nikel ishlab chiqaruvchilari may boshidan faoliyatlarini moslashtirishga kirishdi, ba’zi kompaniyalar ishlab chiqarishni kamaytirishni boshladi. Indoneziya nikel sanoati bo‘yicha tadqiqot olib borayotgan bir tajribali mutaxassis “Global Times” vakilining so‘zlariga ko‘ra, ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan “Xitoy yirik kompaniyalari tungi payt uskunalarini olib chiqib ketmoqda” degan gap yolg‘on yangilik, biroq haqiqatdan ham ba’zi kichik kompaniyalar ishlab chiqarishni kamaytira boshlagan, ba’zilar esa bankrotga uchrayapti.

Bir necha OAVning xabar berishicha, Indoneziya Xitoy savdo palatasi Indoneziya Prezidenti Prabowoga maktub yo‘llab, Xitoy kompaniyalari Xitoy-Indoneziya savdo-iqtisod hamkorligining muhim ishtirokchisi va harakatlantiruvchisi ekanini, Indoneziya taraqqiyoti istiqbollari borasida ijobiy qarashdaligini bildirgan. Biroq, nikel sohasida mavjud muammolar umumiy xarajatlarni ikki baravarga ko‘tarib yuborgan, kompaniyalar kattaroq faoliyat zararini ko‘tarishyapti, bu sanoat zanjiridagi 400 mingdan ziyod odamning hayotiga ta’sir ko‘rsatgan.

Ba’zi fikrlarga ko‘ra, Indoneziyaning ayrim nikel siyosati mamlakatga bir qator salbiy ta’sirlarni keltirib chiqardi, masalan, siyosiy muhit barqaror emasligi bozorda Indoneziyaga uzoq muddatli ishonchni susaytiryapti. Investorlar qiziqishi Indoneziya rupiyasida ham aks etdi — 2026 yil boshidan Indoneziya rupiyasi AQSh dollariga nisbatan sezilarli qadrsizlandi. 2026 yil mart oyida, Fitch Ratings Indoneziya suveren kredit reytingining istiqbolini “barqaror”dan “salbiy”ga tushirdi, sabab sifatida siyosiy ishonchlilikning pasayishi va noaniqlikning ortishi keltirildi.

Yuqorida so‘z yuritilgan ekspert yana shunday deydi: Nikel po‘lat sanoatida muayyan ehtiyojga ega, lekin elektromobil akkumulyator sohasida muhimligi tobora kamaymoqda. Bu qarash boshqa OAVlar tomonidan ham tasdiqlangan. Reutersga ko‘ra, ko‘plab elektromobil ishlab chiqaruvchilar asta-sekin nikel bo‘lmagan kimyoviy akkumulyatorlarga o‘tayapti. “Asia Times” avval yuqori nikelli uch komponentli akkumulyatorlar asosiy mahsulot bo‘lganini, biroq endilikda nikel va kobalt bo‘lmagan temir-fosfat akkumulyatorlari yetakchilik qilayotganini ta’kidlaydi. Bundan tashqari, ko‘plab elektromobil ishlab chiqaruvchilar natriy-ion akkumulyatorlarini ham seriyali ishlab chiqarishga chiqara boshladi, bu esa nikelning strategik ahamiyatini yanada pasaytirmoqda. “Indoneziya milliy resurs manfaatlarini himoya qilish va sanoat hamkorligini quchoqlash o‘rtasida muvozanatni topishi kerak”, deb yozadi “Asia Times”.

“Indoneziyaning keyingi siyosati qanday bo‘lishi, hali aniq emas”

Xorijiy kompaniyalarning xavotirlariga javoban, Indoneziya mahalliy savdo palatasi va hukumati allaqachon javob qaytardi. Indoneziya tadbirkorlar assotsiatsiyasi yuqori martabali vakili, xorijiy kompaniyalar shikoyatini tushunsa bo‘ladi, chunki Indoneziya biznes doiralari ham bir necha bor muammo bo‘yicha rasmiy ravishda hukumat organlariga murojaat qilganini bildirdi. Indoneziya savdo-sanoat palatasi rahbari Anindya yaqinda, u Indoneziya Xitoy savdo palatasi maktubini payqaganini va Xitoy kompaniyalarining palataga tashrif buyurishini mamnuniyat bilan kutishini, masalalarni biznes nuqtayi nazaridan yechish bo‘yicha muzokara qilishga tayyor ekanini bildirdi.

Hukumat darajasida, Prabowo 13 may kuni ochiq chiqishida Indoneziya nikel sanoatida muammolar borligini tan oldi. Luhut “South China Morning Post”ga yaqinda bergan intervyusida, Prabowo Indoneziyada sarmoya qilgan taxminan 20 ta Xitoy kompaniyasi vakillari bilan uchrashuv o‘tkazishni mo‘ljallayotganini aytdi. 18 iyul kuni, Xitoyda o‘tkazilgan Jahon sun’iy intellekt anjumaniga qatnashgan Indoneziya iqtisodiy muvofiqlashtiruvchi vaziri Airlangga, Indoneziya Xitoy kompaniyalarining ishlab chiqarish-ta’minot zanjiri qurilishi hamda texnologik taraqqiyotdagi hissasini baland baholashini va Indoneziya barcha mamlakatlarning, jumladan, Xitoy kompaniyalarining sarmoya qilishiga qulay ishbilarmonlik muhitini yaratishini bildirdi.

Siyosat darajasida, Indoneziya Energetika va kon resurslari vazirligi 10 iyul kuni mamlakat bo‘ylab nikel qazib olish kvotalari to‘liq oshirilmasligini, biroq xomashyo tanqisligiga duch kelgan mahalliy eritish zavodlariga tanlab qo‘shimcha kvota ajratilishini, tegishli jarayonlar juda qattiq bo‘lishini e’lon qildi.

Ustoz mutaxassis shunday deydi: Indoneziyaning keyingi siyosati qanday bo‘lishi, hali aniq emas. Uning so‘zlariga ko‘ra, Indoneziya hukumati keyinchalik bozor vaziyatiga qarab siyosatni muayyan darajada moslashtirishi mumkin.