Złoty wiek AI: Dlaczego japoński przemysł wytwórczy „tylko zarabia, ale nie rozszerza produkcji”?

Globalna gorączka inwestycji w AI napędza ogromny popyt na półprzewodniki i komponenty elektroniczne, co powoduje wzrost cen eksportowych Japonii, jednak wolumen eksportu pozostaje niemal niezmieniony. W porównaniu z dynamicznym wzrostem zarówno wolumenu, jak i cen w Korei Południowej, japoński sektor przemysłowy wydaje się tracić historyczną szansę na rozwój branży.

Zgodnie z informacjami od „Podążający za wiatrem trading desk”, główny ekonomista Deutsche Securities, Kentaro Koyama, w raporcie opublikowanym 19 sierpnia wskazuje, że paradoks ten nie wynika wyłącznie z niewystarczającej inwestycji kapitałowej, lecz z głębokiego strukturalnego ograniczenia rynku pracy — skostnienie rynku pracy oraz krótkowzroczna perspektywa podejmowania decyzji przez firmy wspólnie hamują realokację siły roboczej do sektorów o wysokim wzroście. Według raportu, ten strukturalny problem ogranicza zdolność japońskich przedsiębiorstw do wykorzystania szans jakie niesie era AI.

Raport wskazuje, że te trudności bezpośrednio wpływają na wdrażanie strategii wzrostu japońskiego rządu. Gabinet Takachi wyznaczył cel polegający na wprowadzeniu dużych inwestycji krajowych do 17 strategicznych sektorów, w tym do przemysłu wytwórczego, lecz jeśli strukturalne problemy rynku pracy nie zostaną rozwiązane, inwestycje te mogą nie przekształcić się w rzeczywisty wzrost zdolności produkcyjnej.

Wzrost inwestycji związanych z AI przyspiesza budowę globalnych centrów danych i gwałtownie zwiększa zapotrzebowanie na półprzewodniki i chipy pamięci. Japonia, Korea Południowa i Tajwan są kluczowymi globalnymi węzłami dostaw, jednak korzyści czerpane przez te trzy kraje z obecnej prosperity różnią się znacząco.

Dane handlowe od 2025 roku pokazują znaczny wzrost eksportu produktów elektronicznych z Korei Południowej i Tajwanu, natomiast wzrost eksportu z Japonii pozostaje praktycznie niezmieniony. Równocześnie ceny eksportowe rosną we wszystkich trzech krajach, co potwierdza faktyczną obecność popytu na rynku. Wśród komponentów elektronicznych wzrost cen eksportowych Japonii przewyższa nawet Tajwan. Nawet w dziedzinie, gdzie Japonia posiada względną przewagę, czyli w układach scalonych, wartość eksportu znacząco wzrosła, podczas gdy jego ilość utknęła w miejscu.

Podział na płaszczyźnie zdolności produkcyjnej jest równie wyraźny. Od 2024 roku Korea Południowa i Tajwan gwałtownie zwiększyły produkcję komponentów elektronicznych, podczas gdy japońska produkcja nadal pozostaje poniżej szczytu z 2021 roku. Raport podkreśla, że wzrost cen eksportowych Japonii jest dowodem na to, iż jej produkty są niezbędne w globalnym łańcuchu dostaw i mają zdolność wyznaczania cen, nie jest więc skutkiem braku popytu czy przestarzałości produktów. Wręcz przeciwnie, japońscy eksporterzy świadomie skupiają się na produktach o wyższej wartości dodanej, realizując strategię „niskiego wolumenu, wysokiej marży”, celowo unikając podejścia „wysoki wolumen, niskie marże”.

Po stronie podaży problem nagromadzenia zdolności produkcyjnych w japońskim sektorze komponentów elektronicznych trwa już od dawna. Dane pokazują, że indeks zdolności produkcyjnych tej branży zatrzymał się po kryzysie finansowym z 2008 roku i w ostatnich latach nawet wykazuje tendencję spadkową; w przeciwieństwie do Korei Południowej, która konsekwentnie zwiększa inwestycje w zdolności produkcyjne.

Raport wskazuje, że ostrożne podejście japońskich firm do ekspansji wynika z bolesnych doświadczeń historycznych. W latach 2000 japońskie firmy półprzewodnikowe masowo inwestowały, po czym dotknął je spadek koniunktury i załamanie cen, powodując ogromne straty — to doświadczenie głęboko zakorzeniło się w zarządach. Dodatkowo niepewność dotycząca trwałości przyszłego popytu tłumi chęć zwiększenia produkcji i wzmacnia skłonność do trzymania się strategii „niskiego wolumenu, wysokiej marży”.

Jednak brak inwestycji kapitałowych to nie cały problem. Nawet przy bieżących obiektach, firmy nie wykorzystują w pełni dostępnego potencjału — wydajność wykorzystania zdolności produkcyjnych w branży komponentów elektronicznych wzrosła wprawdzie od 2025 roku, lecz nadal pozostaje poniżej historycznego maksimum, ujawniając jeszcze jeden, kluczowy czynnik ograniczający.

Dane z badania Tankan Banku Japonii ujawniają tę głęboką sprzeczność: w przemyśle maszyn elektrycznych wskaźnik odczucia nadmiaru urządzeń utrzymuje się na dodatnim poziomie, podczas gdy wskaźnik zatrudnienia silnie przechodzi w wartości ujemne, co wskazuje na poważny niedobór siły roboczej. Ta luka rozwinęła się w chroniczną przypadłość od około 2015 roku, gdy problem niedoboru siły roboczej się nasilił — dane jednoznacznie wskazują, że to „siła robocza”, a nie „urządzenia”, jest głównym wąskim gardłem.

Strukturalnym źródłem problemu jest wyjątkowo niska elastyczność substytucji pomiędzy pracą a kapitałem w branży elektronicznej. Według styczniowego Raportu Perspektyw Banku Japonii z 2025 roku, elastyczność substytucji kapitału i pracy w sektorze maszyn elektrycznych należy do najniższych w japońskim przemyśle, co sprawia, że niedobór siły roboczej bezpośrednio ogranicza wydajność produkcji. Ponadto wprowadzone od 2019 roku reformy sposobu pracy skracają czas pracy, jednak wzrost produktywności nie nadąża za zmianami, co dalej ogranicza ogólny poziom produkcji.

Niedobór siły roboczej dotyka nie tylko pojedynczych firm. Cały łańcuch dostaw boryka się z brakami kadrowymi, a w sektorze budowlanym odpowiedzialnym za budowę fabryk brakuje pracowników, co powoduje opóźnienia w zakupach i instalacji urządzeń oraz dodatkowo obniża aktywność produkcyjną firm. Badanie Planów Inwestycyjnych na rok fiskalny 2026 Japan Policy Investment Bank pokazuje, że dla kluczowych czynników zwiększenia inwestycji krajowych, przedsiębiorstwa spoza sektora produkcyjnego wskazują „łagodzenie niedoboru siły roboczej oraz innych ograniczeń po stronie podaży” jako najważniejsze, natomiast w sektorze produkcyjnym jest to czynnik trzeci pod względem ważności — zaraz po „zwiększonych oczekiwaniach wzrostu” oraz „przewagach technologicznych i talentowych” — wyżej nawet niż oczekiwania wsparcia rządowego. Strukturalny problem polega na tym, że niedobór siły roboczej nie motywuje przedsiębiorstw do zwiększania inwestycji w automatyzację, ale wręcz ogranicza ogólną chęć inwestowania w firmach.

Raport analizuje powyższe zjawisko z szerszej perspektywy i podkreśla, że „nieaktywność lub brak możliwości działania” japońskich firm wobec szans rozwojowych nie jest zjawiskiem nowym. Podczas znaczącej deprecjacji jena od 2013 roku, japońscy eksporterzy również zrezygnowali z obniżenia cen eksportowych w walutach obcych i zwiększenia udziału w rynku, skupiając się raczej na utrzymaniu cen lokalnych i poprawie marż, prowadząc do sytuacji „deprecjacja jena bez wzrostu wolumenu eksportu”.

Obie sytuacje mają wspólne cechy: japońskim firmom brakuje zdolności do ekspansji podczas okazji wzrostu skali, a podstawowym problemem jest strukturalna nieefektywność alokacji zasobów pracy. Z perspektywy makroekonomicznej, nawet jeśli ogólny wolumen siły roboczej się kurczy, przesunięcie pracowników z branż o niskiej produktywności do branż związanych z AI lub o wysokiej produktywności mogłoby zwiększyć całkowitą produkcję w gospodarce. Aktualny boom AI to idealna szansa na przemiany strukturalne.

Niemniej jednak w praktyce dynamiczna międzysektorowa mobilność siły roboczej jest bardzo ograniczona przez dwie strukturalne bariery: związany z koncepcją zatrudnienia na całe życie skostniały rynek pracy uniemożliwia migrację pracowników między sektorami; kultura korporacyjna kierująca się krótkoterminowymi celami sprawia, że zarządy nie podejmują ryzyka wyższych płac w celu pozyskania talentów, gdy perspektywy popytu są niepewne. Oba czynniki prowadzą do załamania mechanizmu realokacji siły roboczej w kierunku rozwijających się sektorów.

Pionowe porównanie z Koreą Południową ujawnia systemowe źródła niedoborów kadrowych w japońskim przemyśle.

W odniesieniu do wielkości zatrudnienia w produkcji, liczba pracujących w japońskim przemyśle osiągnęła szczyt w 1992 roku, po czym zmalała o ok. 35% i obecnie jest właściwie stabilna; Korea Południowa po kryzysie azjatyckim w 1997 roku utrzymywała stabilność. Trend deindustrializacji w obu krajach jest podobny — udział zatrudnienia w produkcji w całkowitym zatrudnieniu stale maleje, co odzwierciedla typową prawidłowość wzrostu dochodów, przechodzenia popytu na usługi oraz automatyzacji eliminującej pracowników z przemysłu.

Pod względem struktury demograficznej, populacja w wieku produkcyjnym Japonii (15-64 lata) osiągnęła szczyt w 1995 roku, podczas gdy Korea Południowa dopiero w 2017 roku — współczynnik ludności w wieku produkcyjnym w Korei jest obecnie zbliżony do historycznego szczytu w Japonii, co częściowo wyjaśnia łagodniejszy spadek zatrudnienia w koreańskim sektorze produkcyjnym.

Pod względem podaży wykwalifikowanych pracowników różnice również są duże. Dane OECD pokazują, że Korea Południowa zajmuje drugie miejsce spośród krajów członkowskich OECD pod względem udziału absolwentów studiów STEM (naukowych, technologicznych, inżynieryjnych i matematycznych), natomiast Japonia jest poniżej średniej OECD. W związku z tym raport stwierdza, że problem kadrowy w japońskim przemyśle jest głęboko zakorzeniony w czynnikach demograficznych, deindustrializacji oraz systemie edukacji.