Câu chuyện sụp đổ của “Thần chứng khoán AI”: Sau khi ngửi thấy “mùi máu”, những “kền kền” của Phố Wall bắt đầu săn mồi

Trên Phố Wall, những cuộc khủng hoảng thực sự thường không bắt đầu từ một thông báo công khai, mà là từ những cuộc “chào giá riêng” đầy tuyệt vọng.

Theo tường thuật lại của Nhật báo Phố Wall, vào chiều ngày 29/7, khi đang ngồi trên taxi để đến sân bay LaGuardia, David Mann nhận được một cuộc gọi như vậy. Đầu dây bên kia gặng hỏi gấp gáp, liệu anh có muốn tiếp quản cổ phần Anthropic được quỹ phòng hộ Situational Awareness - được mệnh danh là “thần AI” phố Wall - đang nắm giữ hay không, thậm chí phải làm trong đêm nay.

Mann lập tức hiểu ra mọi chuyện, bởi không ai lại vội vã bán tháo cổ phần Pre-IPO của một gã khổng lồ AI khi giá trị doanh nghiệp này đã gần 1.000 tỷ USD, “trừ khi họ đã lâm vào đường cùng”. Anh nhận ra, “tiên tri AI” Leopold Aschenbrenner - người đứng sau quỹ này - đang đối diện một cuộc khủng hoảng thanh khoản chí mạng.

Cuộc điện thoại này ngay lập tức trở thành tín hiệu cho những kẻ săn mồi trên Phố Wall đánh hơi thấy mùi máu.

Tin tức lan truyền rất nhanh, các nhà đầu tư đẳng cấp như Steve Cohen lần lượt hay biết, phe bán khống và các đối thủ cạnh tranh ùa đến như cá mập ngửi thấy máu. “Cảm giác như anh ấy đang bị săn đuổi,” một người trong cuộc mô tả bầu không khí ngột ngạt lúc đó. Giữa những cuộc gọi margin call liên tiếp từ các ngân hàng, một cuộc “xiết cổ” quỹ đầu tư dùng đòn bẩy cao này đã được tổ chức một cách thần tốc.

Chỉ 20 phút trước khi thị trường Mỹ mở cửa ngày 30/7, Situational Awareness không còn đường lui, buộc phải ký thỏa thuận với Citadel, bán tháo danh mục cổ phiếu chip mà họ “ôm” rất lớn với mức giá chiết khấu lớn. Chỉ trong vòng 72 giờ, mua bán dùng đòn bẩy quanh ngành AI này hoàn toàn đổ sụp, gây ra thiệt hại kinh hoàng khoảng 35 tỷ USD. Tên tuổi của Aschenbrenner lọt vào top những vụ thua lỗ giao dịch lớn nhất lịch sử toàn cầu - một “bảng vàng” mà chẳng ai muốn xuất hiện.

Từ “tiên tri AI” đến “canh bạc hàng trăm tỷ đô”

Câu chuyện khởi nguồn từ một bài luận.

2024, Aschenbrenner - cựu nhân viên OpenAI - công bố bài viết dài 165 trang mang tên “Situational Awareness: The Decade Ahead”, hệ thống hóa các dự báo về ngành AI, lập tức làm dậy sóng làng công nghệ và tài chính của Thung lũng Silicon lẫn Phố Wall. Dựa trên nền tảng này, ông sáng lập quỹ phòng hộ cùng tên Situational Awareness.

Luận điểm của quỹ này vừa đơn giản, vừa cực đoan: tập trung “tất tay” vào các bên hưởng lợi từ hệ sinh thái AI - nhà sản xuất chip, công ty vận hành trung tâm dữ liệu, nhà cung cấp điện; đồng thời bán khống cổ phiếu của những công ty phần mềm mà ông tin rằng sẽ bị AI thay thế. Đây không phải sản phẩm dành cho những nhà đầu tư “ăn chắc mặc bền”. Như lời John Pfeffer, đồng sáng lập Pfeffer Capital và cũng là nhà đầu tư giai đoạn đầu nói: “Đây là trò cá cược dữ dội với AI, ai cũng biết biến động sẽ rất mạnh.”

Phố Wall dang rộng vòng tay đón người trẻ này. Từ lúc đầu, Goldman Sachs đã cấp tín dụng cho quỹ Situational và còn quảng bá cho quỹ tại hội nghị các nhà quản lý quỹ mới nổi ở Orlando vào tháng 3 năm 2025. JPMorgan Chase, Bank of America, Citigroup lần lượt cho vay. Morgan Stanley cũng thương lượng để nhận Situational làm khách hàng.

Dòng tiền ùn ùn đổ vào, quy mô quỹ từ khoảng 1,5 tỷ USD hè 2025, phình to lên hơn 45 tỷ USD vào đầu tháng 7. Và cũng theo đó, mức đòn bẩy “bung nóc” - một nguồn tin cho biết, cứ nắm giữ 1 USD vốn tự có, thì quỹ đi vay xấp xỉ 3 USD, hoặc thậm chí hơn, có lúc đòn bẩy lên tới 400%, cao vượt mặt các quỹ đối thủ. Họ còn mua những sản phẩm phái sinh tùy chỉnh như “flex options”, khuếch đại thêm độ rủi ro.

Dồn hơn nửa vốn vào Sandisk và Micron, rủi ro tập trung đã đào hố từ trước

Theo hồ sơ công bố theo mẫu 13F cuối tuần trước, thời điểm trước sụp đổ, Situational có cơ cấu tập trung phi thường.

Đến cuối tháng 6, Sandisk (闪迪) đứng đầu danh mục nắm giữ chứng khoán Mỹ với 5,7 tỷ USD, kế đó Micron với 5,6 tỷ USD. Hai cổ phiếu chip nhớ này cộng lại chiếm tỷ trọng hơn 56% khoản đầu tư - tức là trên nửa vốn được đặt vào 2 doanh nghiệp cùng ngành.

Bốn danh mục lớn còn lại cũng toàn nhóm hạ tầng AI: Bloom Energy, TSM (台积电), Nebius Group. Ngoài ra, quỹ còn nắm 745 triệu USD cổ phần CoreWeave.

Đến tháng 7 các cổ phiếu trụ cột này lần lượt lao dốc: Sandisk giảm gần 47% chỉ trong tháng, Micron giảm khoảng 29%, Bloom Energy rớt 32%, Nebius 31%, TSM giảm 15%. Trong khi đó, cổ phiếu phần mềm bị quỹ bán khống như Adobe, AppLovin, Figma lại đồng loạt hồi phục, khiến cả hai chiều đều bị lỗ, tình hình càng bi đát.

Lưu ý rằng biểu mẫu 13F chỉ thể hiện các vị thế mua dài hạn với cổ phiếu Mỹ đến hết tháng 6, chưa phản ánh toàn bộ rủi ro, vị thế bán hoặc sử dụng phái sinh, giao dịch trong ngày. Tuy nhiên, cũng đủ để xác định: trước khi sụp đổ, rủi ro của Situational Awareness cực kỳ tập trung ở chuỗi hạ tầng AI, đặc biệt là chip nhớ.

Một khi giao dịch chen chúc gặp đảo chiều giá, đòn bẩy sẽ biến “điều chỉnh” thành “trụ lại sống sót”.

“Kền kền” Phố Wall ngửi thấy mùi máu

Tốc độ lan truyền thông tin trên Phố Wall còn nhanh hơn mọi dự đoán.

Hàng ngày, các prime broker đều gửi cho khách báo cáo tổng hợp biến động danh mục của các quỹ phòng hộ lớn. Tháng 7, báo cáo cho thấy đòn bẩy của ngành công nghệ sụt giảm liên tục - một tín hiệu rõ ràng rằng có quỹ “ôm” mạnh cổ phiếu công nghệ đang bị ép bán tháo, tự động giảm đòn bẩy.

Các phe bán khống vào cuộc rất nhanh. Họ soi vị thế của Aschenbrenner, khi giá cổ phiếu những doanh nghiệp này giảm, họ đoán ngay là quỹ đã “gãy đòn”, lập tức tăng cường bán khống. Đồng thời trên thị trường xuất hiện hàng loạt quyền chọn bán liên quan đến cổ phiếu Situational đang giữ, khối lượng giao dịch vượt trội bất thường.

Tuần bắt đầu từ 27/7, Situational liên tục bán tháo để đáp ứng các margin call từ đơn vị cho vay. Nebius, Bloom Energy, Sandisk và Core Scientific giảm liền 9-24% từ 24-28/7.

Steve Cohen, Daniel Loeb và nhiều nhà đầu tư lớn cũng nghe thấy tin rao bán cổ phần Anthropic. “Cảm giác như anh ấy đang bị thợ săn truy sát”, Pfeffer Capital's John Pfeffer chia sẻ.

72 tiếng sinh tử: Citadel “mua vét” giữa đêm

Tối 29/7 (thứ Tư), gần như ai cũng biết: ít nhất một quỹ lớn phố Wall đang bị margin call, bán tháo rầm rộ danh mục.

Aschenbrenner và đội ngũ gấp rút thương lượng, chào bán lượng cổ phần Anthropic trị giá khoảng 5 tỷ USD. Nhưng họ “vướng” một rào cản: Anthropic có quyền duyệt chuyển nhượng cổ phần, chỉ được bán cho các bên đang sở hữu cổ phiếu Anthropic. Ngay trong ngày, quỹ liên hệ Sequoia, Greenoaks, văn phòng gia đình DFO Management của Michael Dell và quỹ đầu tư New York XN, giảm giá 10%, giới hạn thời gian chỉ 12 tiếng. Đội Greenoaks thức trắng đêm, giao dịch lên lịch sáng hôm sau lúc 8h, Anthropic đã đồng ý trên giấy tờ.

Thế nhưng, trong lúc thương lượng cổ phần Anthropic, Aschenbrenner bí mật mở một “kênh” khác - đàm phán bán danh mục cổ phiếu với Citadel và Millennium Management.

Ngày 28/7, một lãnh đạo Citadel chủ động liên hệ Sven Khatri của Situational. Đàm phán tiến triển nhanh chóng: từ ý định mua tới bán sạch danh mục cổ phiếu thanh khoản, cuối cùng rút lại chỉ mua phần có đòn bẩy vay mượn. Ken Griffin đích thân tham dự từ London. Aschenbrenner không muốn từ bỏ quá nhiều - ông tin rằng khủng hoảng qua đi thị trường vẫn có thể hồi phục, cố giữ vị thế.

Rạng sáng 30/7 (thứ Năm), Citadel “chốt đơn” với mức giá chiết khấu khoảng 10%.

Sáng hôm ấy, Aschenbrenner thông báo cho nhóm nhà đầu tư từng định mua cổ phần Anthropic rằng ông đã chọn được “phương án tốt hơn” với Citadel. Một số nhà đầu tư bực bội ra mặt.

Situational và Citadel ký giấy tờ lúc 9h10 sáng, trước khi thị trường Mỹ mở cửa chỉ khoảng 20 phút.

Quỹ phòng hộ lớn nhất lịch sử “nổ tung”, mất 35 tỷ USD

Sau đó, Situational công bố “bảng thành tích” tháng 7: chỉ riêng tháng 7 đã lỗ khoảng 67%, tương đương 30 tỷ USD; tính cả các khoản tổn thất tài sản khác, tổng mức lỗ lên đến khoảng 35 tỷ USD.

Theo tổng hợp các vụ thua giao dịch lớn nhất lịch sử do Financial Times Anh ghi nhận, mức lỗ của Aschenbrenner đã vượt qua loạt trader “nổi tiếng” phá hoại ngân hàng, nhiều quỹ phòng hộ sập sàn trong quá khứ, trở thành một trong những vụ thua lỗ hàng tháng lớn nhất mà một quỹ phòng hộ từng ghi nhận.

Vụ nổ này gây hiệu ứng dây chuyền toàn Phố Wall. Một nhà đầu tư của quỹ là Jane Street, cũng báo lỗ khoảng 15 tỷ USD trong tháng 7, phần lớn đến từ khoản phơi nhiễm với Aschenbrenner.

Quy mô quỹ từ đỉnh cao hơn 45 tỷ USD hồi tháng 7, sau giao dịch với Citadel chỉ còn khoảng 10-15 tỷ USD. Đây là một “bài học máu” về rủi ro đòn bẩy sau vụ nổ Archegos Capital cách đây chưa lâu.

Đám cưới với nụ cười đắng, và tái thiết

Cuối tuần đó, Aschenbrenner tổ chức đám cưới bên bờ biển Carmel, California với Avital Balwit - chánh văn phòng của nhà sáng lập Anthropic, Dario Amodei.

Trong phần chúc mừng, có người vừa hài hước vừa cay đắng nhắc đến Ken Griffin và Citadel - cảm ơn họ đã “giúp cho ngày hôm nay thành hiện thực”.

Hiện tại, Aschenbrenner và ban điều hành đang gặp từng nhà đầu tư để lý giải vì sao quỹ sụp đổ nhanh chóng như vậy. Họ khẳng định đang đánh giá lại toàn diện rủi ro, tiến hành rà soát và bàn về giới hạn chịu đựng trong tương lai.

Quỹ đang tái cấu trúc lại danh mục. Gần đây, Situational đã đầu tư 400 triệu USD vào Source Foundry, và bắt đầu mua cổ phần SharonAI. Trong thư gửi nhà đầu tư, Aschenbrenner cho rằng đã có đủ biện pháp để bảo đảm quỹ tồn tại, đồng thời cam kết sẽ rút ra bài học từ cú sốc này.

Từ khi thành lập đến 30/6/2026, lợi nhuận lũy kế của Situational vượt 1000%. Nhưng chỉ cần một tháng thua lỗ, gần như mọi thành tựu bị “xóa bảng”. Đó là lời nhắc đau đớn nhất: ở thế giới của đòn bẩy, ranh giới giữa thần thoại và thảm họa nằm ở cú xoay chiều tâm lý của thị trường.