1.65 nghìn tỷ "bom ngoài bảng"! Năm ông lớn công nghệ sở hữu "khoản nợ ẩn" tăng vọt gấp tám lần trong bốn năm, cuộc chạy đua vũ trang AI có thể dẫn đến thảm họa thanh khoản tiếp theo?

Theo tin từ VietDaily Tài Chính, cuộc “chạy đua vũ trang” điên cuồng về trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực hạ tầng giữa năm gã khổng lồ công nghệ Mỹ đang tạo ra một “đế chế nợ tiềm ẩn” có quy mô vượt xa khoản nợ kế toán.

Gần đây, một phân tích về chú thích báo cáo tài chính mới nhất của Alphabet (GOOGL.US), Microsoft (MSFT.US), Amazon (AMZN.US), Meta (META.US) và Oracle (ORCL.US) cho thấy, lượng “nợ tiềm ẩn” do năm công ty này tích lũy thông qua các cam kết mua hàng dài hạn, cho thuê trung tâm dữ liệu… đã tăng lên tới 1,65 nghìn tỷ USD, vượt cả con số nợ khoảng 1,35 nghìn tỷ USD mà họ công khai, và đã tăng vọt gấp tám lần chỉ trong bốn năm qua.

Khối nghĩa vụ ngoài bảng cân đối kế toán khổng lồ này khiến phố Wall và các cơ quan giám sát toàn cầu ngày càng lo lắng: Chỉ cần nhu cầu AI không như kỳ vọng, các cam kết thanh toán tương lai giấu trong chú thích tài chính này có thể tức thì trở thành “bom nợ” nuốt chửng dòng tiền.

Mua GPU trả chậm chôn giấu nguy cơ nợ ngầm

“Nợ tiềm ẩn” được hiểu là nghĩa vụ thanh toán phát sinh từ đầu tư, mua sắm thiết bị hoặc các hợp đồng thuê dài hạn… nhưng theo chuẩn mực kế toán hiện hành, những nghĩa vụ này chưa bị coi là nợ trước khi công ty thực nhận tài sản hoặc công trình hoàn thành. Chúng không lập tức làm hao hụt tiền mặt hoặc xuất hiện ngay trên bảng cân đối kế toán, mà chỉ ghi chú nhỏ ở phần phụ lục cuối báo cáo tài chính.

Hiện nay, cuộc chạy đua kiểm soát AI toàn cầu ngày càng khốc liệt, các ông lớn đổ tiền không tiếc tay vào mua GPU cao cấp và xây trung tâm dữ liệu siêu lớn. Nhằm tránh bùng nổ quy mô nợ hiện hữu, đa số công ty dùng cam kết mua lâu dài, hợp tác bán và thuê lại, hoặc thuê dài hạn cho trung tâm dữ liệu. Cách làm này hợp pháp nhờ nguyên tắc “giao hàng rồi mới ghi nợ”, đẩy áp lực chi tiêu vốn khổng lồ ra xa hơn trong tương lai, nhưng đồng thời tích tụ một “núi nợ” khổng lồ ngoài bảng cân đối kế toán.

Theo thống kê, trong năm công ty này, Meta có quy mô nợ tiềm ẩn lớn nhất, ước tính khoảng 420 tỷ USD, gấp 2,8 lần khoản nợ ghi trên bảng cân đối của họ. Meta đang hợp tác với Blue Owl Capital (OWL.US) xây dựng một trung tâm dữ liệu cực lớn tại bang Louisiana, tổng chi phí phát triển đã nhảy vọt từ 27 tỷ USD lên vượt 50 tỷ USD. Meta chỉ đầu tư 20% vốn sở hữu, khi hoàn thiện sẽ thuê lại, khiến chi phí trả trước có vẻ thấp, song theo báo cáo, Meta đã đồng ý chịu trách nhiệm bảo lãnh toàn bộ thiệt hại nếu quan hệ hợp tác đổ vỡ – nghĩa vụ tiềm ẩn này hoàn toàn không phản ánh trên bảng cân đối kế toán.

Nợ tiềm ẩn của Oracle thì tăng trưởng bùng nổ, tăng hơn 30 lần trong bốn năm, lên 273,3 tỷ USD. Gánh nặng này chủ yếu từ các hợp đồng thuê quy mô lớn, và một phần không nhỏ dồn vào dự án trung tâm dữ liệu AI “Cổng sao” hợp tác với OpenAI. Trong khi đó, đơn hàng tồn đọng của dịch vụ đám mây và kinh doanh khác của Microsoft, Alphabet và Amazon cộng lại tới khoảng 1,45 nghìn tỷ USD, tạo vẻ như có nguồn thu chắc chắn, nhưng các cam kết thanh toán dài hạn đang âm thầm chất đống vẫn là bóng đen treo lơ lửng.

Nếu cầu không như dự báo, “bom ẩn” sẽ thành thảm họa thanh khoản

Lõi của nỗi lo ngành là: Nếu nhu cầu AI tăng trưởng không kịp kỳ vọng, những khoản nợ bị hoãn ghi nhận kia sẽ đột ngột biến thành hố đen rút cạn dòng tiền thực tế.

Một số chuyên gia kỹ thuật cho rằng, thuê bất động sản thương mại vẫn giữ được giá trị tài sản nhất định, nhưng trung tâm dữ liệu AI thì đầy ắp bán dẫn thay đổi cực nhanh, cải tiến kỹ thuật khiến phần cứng mất giá chóng mặt. Khi nhu cầu AI yếu đi, công suất sử dụng lao dốc, tài sản của các đại gia công nghệ có thể giảm giá trị nghiêm trọng.

Đặc biệt cần cảnh giác với kiểu “đầu tư vòng tròn” phổ biến hiện nay – các công ty công nghệ đầu tư lẫn nhau vào dịch vụ AI đối tác để đỡ doanh thu và số liệu cầu, che đậy bất ổn thực sự của thị trường cuối. Nhưng chỉ cần cầu thực tế tăng không kịp với khả năng xây trung tâm dữ liệu, khoản nợ bị trì hoãn sẽ lao vào hạch toán dồn khi các trung tâm bắt đầu vận hành.

Dù ban lãnh đạo các tích lớn còn khá lạc quan, như CEO Amazon AWS khẳng định đầu tư hạ tầng AI không hề mang tính đầu cơ, thì tình trạng nợ ngoài bảng tăng chóng mặt đã là thực tế không thể chối cãi.

“Ngân hàng Trung ương của các Ngân hàng Trung ương” phát cảnh báo lịch sử

Giữa lúc các đại gia công nghệ phóng đại đòn bẩy trên và ngoài bảng, Ngân hàng Thanh toán Quốc tế BIS – biệt danh “ngân hàng trung ương của các ngân hàng trung ương” – cũng phát đi cảnh báo thẳng thắn trong báo cáo kinh tế thường niên mới nhất. BIS ví von làn sóng đầu tư AI nghìn tỷ USD hiện tại với cơn sốt kênh đào thế kỷ 19, bong bóng đường sắt Anh, hay bong bóng Internet năm 2000, và lưu ý: “Các ví dụ trên đều kết thúc bằng cú chuyển ngược đầu tư, kéo theo suy thoái kinh tế.”

Báo cáo ước tính, đầu tư vốn liên quan đến AI của năm hãng cung cấp dịch vụ đám mây siêu lớn Mỹ (Hyperscaler) trong 2025–2026 sẽ vượt mốc 1.000 tỷ USD, đã lớn hơn khả năng sinh lãi và dòng tiền tự do của họ, buộc nhiều công ty phải đi vay thêm.

BIS đặc biệt nhấn mạnh mạng lưới giao dịch tư nhân phức tạp phía sau: Các đại gia công nghệ đầu tư cổ phần vào phòng thí nghiệm AI để khóa cam kết mua sức mạnh tính toán dài hạn, nhà thầu bên thứ ba xây trung tâm dữ liệu rồi ký hợp đồng thuê lại nhiều năm với điều khoản rút lui ngầm – các điều khoản này ít được công bố, dẫn đến rủi ro cùng một tài sản bị thế chấp lặp lại.

Nếu chốt chi tiêu, toàn chuỗi cung ứng – từ doanh nghiệp chip, bên xây dựng hạ tầng tới vốn tư nhân/trực tiếp – đều sẽ cùng lúc mất dòng thu. Lại thêm khoản vay trực tiếp cho ngành AI đã tăng gấp bốn lần trong năm năm qua, cộng với lạm phát và căng thẳng địa chính trị vẫn cao, hệ thống tài chính có thể vướng cú điều chỉnh nhanh/nặng chưa từng có, trội hơn cả khủng hoảng ngân hàng truyền thống.

BIS chỉ rõ trong báo cáo: “Quy mô và tốc độ đầu tư AI cùng hy vọng tăng năng suất lớn hiện nay rất giống tiền lệ lịch sử bên trên. Và kết cục cả ba trường hợp – đều đảo chiều đầu tư đột ngột, rồi dẫn đến suy thoái lan rộng toàn nền kinh tế.”