Làm thế nào để quan sát giao dịch “siêu El Niño”? Dầu khí “phản ứng nhanh nhất”, các nông sản nhiệt đới như dầu cọ, dầu dừa và cao su có độ đàn hồi lớn nhất

Dự báo khí hậu theo mùa cho thấy năm 2026 có thể sẽ xuất hiện hiện tượng El Niño mạnh nhất từng được ghi nhận trong lịch sử. Trước cú sốc khí hậu tiềm ẩn mang tính lịch sử này, cách thị trường hàng hóa phản ứng ra sao trở thành một trong những chủ đề thu hút sự quan tâm hàng đầu của các nhà đầu tư hiện nay.

Theo Trang giao dịch Zhuifeng, Barclays trong báo cáo nghiên cứu liên thị trường công bố ngày 21/7 cho biết, giá dầu khí là nhóm hàng hóa phản ứng nhanh nhất với chu kỳ El Niño – lịch sử cho thấy El Niño thường mang lại mùa đông ấm ở Bắc bán cầu, làm giảm nhu cầu sưởi ấm và kìm hãm hoạt động bão Đại Tây Dương, từ đó đồng thời kéo giá khí tự nhiên và dầu thô giảm xuống. Trong khi đó, các nông sản nhiệt đới như dầu cọ, dầu dừa và cao su tập trung tại Đông Nam Á lại thể hiện mức tăng giá lịch sử mạnh mẽ nhất, với biên độ tăng 30% đến 40% trong vòng 18 tháng sau khi xảy ra siêu El Niño.

Khung phân tích của Barclays chia phản ứng El Niño đối với thị trường hàng hóa làm ba cấp độ: nhóm năng lượng phản ứng đầu tiên, sau đó là các sản phẩm nông nghiệp nhiệt đới, còn phản ứng của kim loại công nghiệp thì rõ ràng đến trễ hơn, thường tới một năm sau sự kiện mới xuất hiện rõ rệt. Sự khác biệt về trình tự này cung cấp cho nhà đầu tư lộ trình tham khảo để bố trí danh mục theo từng giai đoạn. Điều đáng lưu ý, báo cáo đồng thời chỉ ra biến động giá lịch sử chỉ phản ánh quy luật thống kê, không phải dự báo cho xu hướng tương lai, môi trường vĩ mô, cung cầu cơ bản và các yếu tố địa chính trị đều có thể chi phối kết quả thực tế của từng sự kiện cụ thể.

Dầu khí: Phản ứng sớm nhất, nhưng hướng đi giảm

Trong chu kỳ El Niño, khí tự nhiên và dầu thô là nhóm có phản ứng giá nhanh nhất, nhưng hướng biến động thì hoàn toàn trái ngược với các nông sản nhiệt đới – dữ liệu lịch sử cho thấy giá của cả hai thường có xu hướng giảm yếu.

Phân tích cho thấy, dưới điều kiện El Niño, giá khí tự nhiên châu Âu thường thấp hơn mức xu hướng từ 9% đến 28%, sức mạnh El Niño càng lớn biên độ lệch càng rõ. Cơ chế truyền dẫn khá rõ ràng: El Niño đem lại mùa đông ấm ở Bắc bán cầu, giảm nhu cầu sưởi ấm, đẩy lượng tồn kho cuối đông châu Âu tăng cao, từ đó làm giảm nhu cầu tái dự trữ LNG vào mùa hè. Nếu mùa đông 2026/27 ấm áp, lượng tồn kho cuối đông châu Âu có thể cao hơn nhiều so với mức bình thường, gây áp lực giảm giá khí kéo dài.

Về thị trường khí tự nhiên Mỹ, các siêu El Niño trong lịch sử có khả năng dự báo mùa đông ấm rõ rệt hơn các điều kiện thời tiết khác. Năm 2015-16 chỉ số El Niño đạt mức 2,8, số ngày lạnh tích lũy HDD của mùa đông đó thấp hơn trung bình 7 năm trước đó tới 16%. Hiện các mô hình khí hậu cho thấy chỉ số El Niño lần này có thể đạt +3 đến +4, nghĩa là rủi ro HDD mùa đông giảm 15% - 20%, tương đương giảm nhu cầu khoảng 4-5 Bcf/d. Cộng thêm nguồn cung khí đồng hành từ lưu vực Permian vốn không nhạy cảm với giá tiếp tục tăng trưởng, rủi ro giảm giá khí Mỹ đáng kể.

Đối với dầu thô, giá dầu nên coi là hàng hóa "nhạy cảm với La Niña" hơn là "nhạy cảm với El Niño". Trong thời kỳ El Niño, giá dầu lịch sử thường thấp hơn xu hướng 5% đến 30%; trong khi ở giai đoạn La Niña, giá lại cao hơn xu hướng trung bình 17% đến 40%. Việc giá dầu tăng vào cuối giai đoạn El Niño chủ yếu phản ánh động lực từ La Niña tiếp sau đó, chứ không phải hiệu ứng trễ từ chính El Niño.

Nông sản nhiệt đới: Biên độ lớn nhất, giao dịch độ xác tín cao

Barclays xếp dầu cọ, dầu dừa và cao su vào nhóm hàng hóa nhạy cảm với El Niño nhất trên toàn hệ thống, cả về dữ liệu lịch sử lẫn độ xác tín. Đặc điểm chung của ba loại này là sản xuất tập trung cao ở Đông Nam Á – khu vực bị El Niño tác động nắng nóng khô hạn mạnh nhất.

Dầu cọ là loại giao dịch El Niño xác tín cao nhất. Indonesia và Malaysia cộng lại chiếm gần 90% nguồn cung toàn cầu, nghiên cứu của MPOB Malaysia ước tính một sự kiện El Niño trung bình có thể khiến sản lượng dầu cọ giảm gần 3%, tồn kho giảm 2,5%, giá tăng khoảng 10%. Phân tích lịch sử thêm rằng, sau siêu El Niño 12 tháng, giá thực tằng khoảng 26%, sau 18 tháng lên gần 40%; các mẫu sự kiện siêu mạnh cho thấy tăng 34% sau 12 tháng. Đáng chú ý, giá dầu cọ thường thấp hơn xu hướng trong giai đoạn sự kiện El Niño, nghĩa là giai đoạn khởi động sự kiện chính là cửa sổ tích lũy, chưa phải thời điểm giá tăng cao nhất.

Sản xuất dầu dừa tập trung chủ yếu ở Philippines và Indonesia. USDA ước tính năm 2024 El Niño khiến sản lượng dầu dừa Philippines giảm gần 12%. Phân tích cho thấy, sau El Niño nhẹ 12 tháng, giá dầu dừa thực tăng khoảng 16%, sau 18 tháng tăng 25%; siêu El Niño tương ứng tăng 33% sau 18 tháng, các mẫu sự kiện rất mạnh có thể tăng tới 50% - 60%.

Với cao su thiên nhiên (RSS3), Thái Lan, Indonesia và Việt Nam chiếm phần lớn sản lượng toàn cầu. Khô hạn nóng bỏng do El Niño gây ra làm giảm dòng latex, rút ngắn mùa cạo mủ, giảm sản lượng. Giai đoạn El Niño 2023-24, sản lượng Thái Lan ước giảm 10%, Indonesia giảm 15%. Lịch sử cho thấy, El Niño nhẹ sau một năm giá cao su tăng 8%-10%, El Niño mạnh tăng 15%-20%, mối quan hệ thống kê vững nhưng biến động giữa các sự kiện có thể khá lớn.

Phản ứng của dầu đậu nành có logic khác. Khu vực sản xuất đậu nành tập trung ở châu Mỹ, xuất hiện El Niño thường có lợi cho sản xuất ở Mỹ Latinh, nhưng vì dầu đậu nành cạnh tranh trực tiếp với dầu cọ, dầu dừa trên thị trường thực phẩm và nhiên liệu sinh học toàn cầu nên giá của loại dầu này chịu tác động lan tỏa rõ ràng từ việc nguồn cung dầu nhiệt đới bị thắt chặt. Độ nhạy cảm của dầu đậu nành với El Niño cao hơn bản thân đậu nành, nhưng thấp hơn dầu cọ và dầu dừa.

Về gạo, El Niño ảnh hưởng giá bằng cách làm yếu mùa gió mùa hè ở Ấn Độ, tăng rủi ro hạn hán ở các vùng sản xuất lớn như Ấn Độ, Thái Lan, Việt Nam, Indonesia và Philippines. Sau El Niño nhẹ 12-18 tháng, giá gạo thực lịch sử tăng 5% - 8%, El Niño mạnh tăng 10% - 20%.

Kim loại công nghiệp: Phản ứng trễ, nhôm nổi bật nhất

Khác với nông sản, kim loại công nghiệp nói chung phản ứng chậm với El Niño và tín hiệu mạnh - yếu rất khác nhau. Nhôm là kim loại công nghiệp có tín hiệu nhạy cảm với El Niño rõ nét nhất, trong khi đồng có tín hiệu khá yếu.

Cơ chế tác động của nhôm khá rõ: Tỉnh Vân Nam, Trung Quốc đóng vai trò trung tâm với khoảng 6,6 triệu tấn/năm công suất nhôm nguyên sinh (chiếm khoảng 9% sản lượng toàn cầu), nguồn điện của tỉnh chủ yếu phụ thuộc vào thủy điện (60%-70%). Hệ thống El Niño làm vùng gió mùa Banglades yếu đi, hồ chứa Vân Nam thiếu nước, khiến nhà máy luyện kim phải cắt giảm công suất. Hạn hán năm 2015-16 khiến Vân Nam cắt giảm khoảng 300.000 tấn công suất, năm 2023-24 cắt tới 1,15 triệu tấn.Nếu siêu El Niño lần này tiếp tục buộc giảm 20% công suất, khoảng 1,3 triệu tấn nhôm có nguy cơ bị cắt giảm, tương đương 1,7% nguồn cung toàn cầu. Về giá, nhôm thường yếu trong giai đoạn sự kiện El Niño, sau 1-2 năm mới tăng trở lại.

Với đồng, các khu vực Atacama/Antofagasta/Tarapaca phía bắc Chile tập trung khoảng 4,2 triệu tấn đồng/năm (khoảng 17% nguồn cung toàn cầu), từng là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề của lũ lụt tháng 3/2015. Nếu đỉnh siêu El Niño 2026-27 rơi vào tháng 10-11/2026, thì khung nguy cơ mưa lớn nhất sẽ là tháng 2-4/2027. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy quan hệ giá đồng với El Niño không chắc chắn, các yếu tố môi trường vĩ mô, nhu cầu Trung Quốc và đầu tư chuyển đổi năng lượng ảnh hưởng đến giá nhiều hơn yếu tố thời tiết.

Than nhiệt điện là nhóm phản ứng trễ nhất. Dữ liệu lịch sử cho thấy giá than thường chỉ tăng mạnh rõ nét vào năm thứ hai sau El Niño, do các yếu tố như sản lượng thủy điện giảm ở châu Á, nhu cầu làm ấm tăng và thị trường vận tải biển bị thắt chặt.

Các nông sản khác: Tín hiệu phức tạp, cần phân biệt El Niño và La Niña

Các loại ngũ cốc chính như ngô, đậu nành, lúa mì, cao lương có phản ứng khá phức tạp với El Niño, Barclays khuyến nghị tín hiệu từ nhóm hàng hóa này nên được xem xét thận trọng.

Đặc điểm chung là El Niño thường cải thiện điều kiện canh tác tại các vùng sản xuất chủ lực ở châu Mỹ, dẫn tới giá giảm ở giai đoạn đầu; đà hồi phục giá sau này rất có thể chịu ảnh hưởng từ La Niña tiếp nối, không phải là hiệu ứng trễ của chính El Niño. Do vậy phân tích ngũ cốc và bông nên chú trọng phản ứng giá trong 12 tháng đầu sau sự kiện, không nên xét trên khung thời gian dài hơn.

Lịch sử giá cacao cho thấy sự biến động rõ rệt giữa các sự kiện, chỉ vài lần cú sốc cung cực mạnh đã đóng góp phần lớn tín hiệu giá quan sát được; cà phê Robusta do các vùng sản xuất chủ lực Việt Nam và Indonesia chịu tác động hạn hán El Niño nên sau siêu El Niño mạnh, giá tăng khoảng 7%-13% sau 12 tháng, nhưng bằng chứng thống kê yếu hơn so với mặt hàng dầu cọ.

La Niña – đặc biệt khi kéo dài – thường đem đến phản ứng thị trường rõ rệt hơn so với chính El Niño. Trong giai đoạn La Niña kéo dài từ 2020 đến 2023, nhiều thị trường hàng hóa như đường, năng lượng… đã ghi nhận các biến động mạnh. Điều này có nghĩa, nhà đầu tư không chỉ cần chú ý tới chu kỳ El Niño hiện tại mà còn phải theo sát cơ hội thị trường trong giai đoạn La Niña có thể xuất hiện ngay sau đó.