Các “ông lớn” thâu tóm, chính sách nới lỏng, dữ liệu bùng nổ... Trước thềm thay đổi lớn của thị trường psychedelic, tín hiệu giá tăng 3,8 tỷ USD được gửi tới thị trường

Theo ứng dụng tài chính Zhitong, vào thứ Năm tuần trước, công ty Eli Lilly (LLY.US) thông báo sẽ mua lại nhà sản xuất dược phẩm tâm thần AtaiBeckley (ATAI.US) trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng với giá lên tới 3,8 tỷ USD. Động thái này đánh dấu việc các tập đoàn dược phẩm lớn ngày càng chấp nhận loại thuốc từng bị kỳ thị này, xem đây như một lựa chọn thay thế trong điều trị nhiều loại bệnh tâm thần. Trước đó, nhiều loại dược phẩm tâm thần đã công bố kết quả thử nghiệm lâm sàng tích cực, cộng thêm việc Tổng thống Mỹ Trump ký sắc lệnh hành chính vào tháng 4 năm nay, yêu cầu Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đẩy nhanh quá trình thẩm định các loại thuốc như vậy, tạo ra nhiều thuận lợi liên tục thúc đẩy sự phát triển của lĩnh vực này.

Sản phẩm cốt lõi đang nghiên cứu của AtaiBeckley là BPL-003, một dạng tổng hợp của 5-MeO-DMT — chất này được chiết xuất từ độc tố của cóc sa mạc Sonoran — được bào chế dưới dạng thuốc xịt mũi nhằm điều trị trầm cảm kháng trị (TRD). Đây là một dạng trầm cảm nặng không cải thiện đáng kể sau các phương pháp điều trị tiêu chuẩn, ước tính có khoảng 4 triệu người Mỹ mắc phải. Một năm trước, Atai công bố kết quả nghiên cứu giai đoạn 2b của BPL-003, cho thấy loại thuốc này có thể nhanh chóng và lâu dài làm giảm các triệu chứng TRD. Ngoài ra, AtaiBeckley còn phát triển nhiều loại thuốc tâm thần khác, bao gồm cả hợp chất liên quan đến MDMA (thường gọi là “thuốc lắc”).

BPL-003 đã được FDA cấp Chứng nhận Điều trị Đột phá, một chương trình nhằm đẩy nhanh quá trình phát triển và phê duyệt thuốc, hiện đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng pha 3. Các nhà phân tích của Jefferies nhận định: “Nếu thử nghiệm pha 3 thành công vào đầu năm 2029, một cơ hội thị trường từ 1 đến 2 tỷ USD trong lĩnh vực TRD sẽ được mở ra.” Họ bổ sung thêm: “Nói chung, những ý kiến chuyên gia chủ chốt (KOL) của chúng tôi xác nhận, thuốc tâm thần có thể trở thành cuộc cách mạng lớn nhất trong lĩnh vực tâm thần học, thậm chí có thể dẫn tới thay đổi mô hình, trong khi nhu cầu của bệnh nhân dường như đã vượt quá nguồn cung.”

Được biết, 5-MeO-DMT là một trong nhiều chất tâm thần khác — bao gồm LSD, psilocybin (còn gọi là “nấm thần kỳ”), MDMA, ayahuasca và ibogaine — những chất này đã được các doanh nghiệp công nghệ sinh học sáng tạo phát triển thành thuốc và cho thấy kết quả thử nghiệm tích cực trong điều trị trầm cảm, rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), rối loạn lo âu, rối loạn ăn uống cũng như nghiện rượu và ma túy.

Về mặt cơ chế tác động, thuốc tâm thần dường như có thể tạm thời làm lỏng lẻo các mô hình giao tiếp cố hữu trong não bộ, giúp các vùng não thường ít “giao tiếp” với nhau có thể hình thành những kết nối mới. Trong trạng thái não mềm dẻo hơn này, đặc biệt khi kết hợp liệu pháp tâm lý, con người có thể tái đánh giá các rối loạn chấn thương, trầm cảm hoặc nghiện từ góc nhìn mới và hình thành các con đường tâm lý lành mạnh hơn. Một số chuyên gia gọi quá trình này là “tái định tuyến não bộ”.

Nhà phân tích công nghệ sinh học của Needham, bà Ami Fadia cho rằng: “Dữ liệu thu thập đến nay cho thấy nhóm thuốc này đem lại hiệu quả nổi bật hơn nhiều so với thuốc uống.” Loại thuốc uống bà đề cập đến là nhóm SSRI và SNRI, đã được sử dụng rộng rãi trong hơn 30 năm qua để điều trị nhiều loại bệnh tâm thần. “Vài năm trước, một số nhà đầu tư còn e dè với (thuốc tâm thần), nhưng bây giờ tôi hiếm khi nghe thấy lo ngại đó,” bà bổ sung.

Thật vậy, dược phẩm tâm thần đã trải qua một hành trình dài và gập ghềnh. Các nhà khoa học tâm thần đã bắt đầu nghiên cứu chúng từ những năm 1960 và ghi nhận được những kết quả đáng khích lệ. Tuy nhiên, các loại thuốc này cũng trở thành chất kích thích phổ biến trong nền văn hóa phản kháng (tháng tới đánh dấu kỷ niệm 57 năm Lễ hội Woodstock), thúc đẩy Quốc hội Mỹ ban hành Đạo luật Chất Kiểm soát vào năm 1970. Các loại thuốc tâm thần bị liệt vào nhóm chất kiểm soát Loại 1 theo luật liên bang, bị cho là không có giá trị y tế và các dự án nghiên cứu liên quan cũng bị đình trệ.

Sau nhiều năm yên ắng trong lĩnh vực R&D, thuốc tâm thần đã quay lại phòng thí nghiệm và y khoa lâm sàng kể từ cuối những năm 1990 đến đầu thế kỷ 21. Sự hồi sinh này được nhà văn phi hư cấu Michael Pollan ghi lại trong cuốn sách bán chạy năm 2018 “How to Change Your Mind”, ông viết: “Sau nhiều thập kỷ bị đè nén và bỏ quên, thuốc tâm thần đang hồi sinh.”

Những tiến triển thuận lợi gần đây từ các thử nghiệm lâm sàng thuốc tâm thần

Những năm gần đây, lộ trình thử nghiệm lâm sàng cho thuốc tâm thần không phải lúc nào cũng suôn sẻ, từng gặp phải trở ngại lớn, tiêu biểu là vào tháng 8/2024 FDA từ chối đơn xin lưu hành phương pháp trị liệu hỗ trợ MDMA của Lykos Therapeutics đối với điều trị PTSD. Đây là lần đầu tiên FDA xem xét một chất kiểm soát loại 1 cho mục đích y tế, nên quyết định từ chối này không chỉ là cú sốc cho Lykos mà còn cho phong trào thúc đẩy hợp pháp hóa thuốc tâm thần rộng lớn hơn. “Đây là một đòn mạnh cho lĩnh vực này,” Tiến sĩ Boris Heifets, nhà gây mê tại Đại học Stanford từng nói, phòng thí nghiệm của ông chuyên nghiên cứu dược phẩm tâm thần.

Dù gặp trở ngại đó, thử nghiệm lâm sàng đối với thuốc tâm thần vẫn tiếp tục và đạt nhiều kết quả tích cực. Chẳng hạn, Definium Therapeutics (DFTX.US) đã công bố kết quả giai đoạn 3 tích cực về thuốc DT120 dựa trên LSD, cho thấy cải thiện rõ rệt các triệu chứng trầm cảm nặng. Giá cổ phiếu startup công nghệ sinh học này lập tức tăng 50%.

Nhà phân tích Andrew Tsai của Jefferies cho biết: “Hiệu quả lâm sàng của loại thuốc này là nổi bật nhất mà tôi từng thấy.” Anh bổ sung: “Điểm đặc biệt của Definium là cùng một loại thuốc LSD cũng đã cho kết quả nổi bật đối với rối loạn lo âu, tháng này và tháng 9 sẽ có thêm hai kết quả nghiên cứu giai đoạn 3 dành cho rối loạn lo âu lan tỏa.”

Giám đốc điều hành Definium, ông Robert Barrow khẳng định nếu kết quả nghiên cứu tiếp theo mạnh mẽ, công ty có thể nộp đơn xin phê duyệt thuốc mới (NDA) lên FDA trong sáu đến chín tháng tới. Nói về sắc lệnh của Trump, ông cho biết: “Ngay cả với quy trình thẩm định nhanh thì cũng mất khoảng tám tháng.”

Quan trọng hơn, vì LSD vẫn là chất kiểm soát loại 1 bị cấm, Definium còn phải được Cơ quan Phòng chống Ma túy Hoa Kỳ (DEA) phân loại lại. Barrow dự kiến, DT120 “nếu áp dụng đủ các biện pháp kiểm soát an toàn, chắc chắn sẽ không bị xếp vào loại 1.” Trong trường hợp đó, các bang cũng phải tái phân loại LSD.

Một rào cản khác đối với việc thương mại hóa thuốc tâm thần là bảo hiểm y tế, cần phải đặt mã số cho từng loại thuốc, quá trình này được Cơ quan Dịch vụ Chăm sóc Sức khỏe & Trợ cấp Y tế Hoa Kỳ (CMS) quản lý. “Chi trả bảo hiểm rất quan trọng với người bệnh,” Fadia nói, “Mỗi doanh nghiệp đều phải đàm phán giá với bên thanh toán.”

Thuốc ketamine đột phá của Johnson & Johnson thiết lập chuẩn thị trường

Dù ketamine không được coi là thuốc tâm thần truyền thống, Fadia cho hay Spravato của Johnson & Johnson (JNJ.US) — một thuốc xịt mũi điều trị trầm cảm kháng trị phát triển từ ketamine — là hình mẫu về vận hành thị trường.

Trong báo cáo tài chính quý vừa qua, doanh số Spravato tăng 40% so với cùng kỳ, đạt 584 triệu USD. Thuốc này lần đầu tiên được FDA phê duyệt năm 2019 cho điều trị trầm cảm nặng và kháng trị; các chuyên gia dự báo năm nay doanh số có thể vượt 2 tỷ USD.

“Họ đã bỏ rất nhiều công sức,” Fadia chia sẻ, “Nhưng họ đã chứng minh là làm được.”

Ngoài Definium (thành lập năm 2019 với tên MindMed) và AtaiBeckley, mười năm qua còn xuất hiện nhiều startup công và tư nhân như Compass Pathways (CMPS.US), Transcend Therapeutics, Helus Pharma, GH Research (GHRS.US), Psyence BioMed (PBM.US) cùng tổ chức phi lợi nhuận Usona Institute.

Eli Lilly không phải tập đoàn lớn duy nhất gia nhập làn sóng này. Tập đoàn Nhật Bản Otsuka Pharmaceuticals vào tháng 6 năm nay đã mua lại Transcend với giá 1,2 tỷ USD, và AbbVie (ABBV.US) cũng đã chi 1,2 tỷ USD mua thế hệ hợp chất tâm thần mới của Gilgamesh Pharmaceuticals vào năm ngoái.

Theo tổ chức nghiên cứu Mordor Intelligence, thị trường thuốc tâm thần năm 2025 đạt 4,08 tỷ USD, dự báo tăng từ 4,63 tỷ USD năm 2026 lên 8,75 tỷ USD năm 2031, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) 13,55%.

Công ty Compass phát triển thuốc tâm thần COMP360 (dạng tổng hợp psilocybin) và mới đạt kết quả giai đoạn 3 xuất sắc trong điều trị TRD. Công ty có kế hoạch công bố dữ liệu giai đoạn 3 đầy đủ vào quý IV. Compass là một trong ba công ty sinh học được sắc lệnh của Trump cấp “Phiếu Ưu tiên Đánh giá Quốc gia của Ủy viên FDA” nhằm tăng tốc quy trình duyệt xét.

“Chúng tôi sẽ sẵn sàng ra mắt sản phẩm vào cuối năm nay,” Giám đốc điều hành Kabir Nath nói, “tức là mọi chuẩn bị thương mại đều hoàn chỉnh.” Bao gồm đào tạo nhân viên y tế và công chúng về thuốc, xây dựng đội ngũ bán hàng và marketing khoảng “250–300 người”. Nath cho biết, nếu mọi việc suôn sẻ, sản phẩm sẽ ra mắt “vào nửa đầu năm 2027”.

Nath từ chối tiết lộ tên thương hiệu của COMP360, nhưng đây sẽ là loại thuốc tâm thần đầu tiên ra mắt thị trường. Tsai nhận xét: “Chỉ riêng điều này đã khiến tổ chức đầu tư, bán lẻ rất quan tâm.” Anh cho rằng doanh số COMP360 cả năm “vào khoảng 50 triệu USD”.

Công ty Transcend đang thử nghiệm thuốc methylone TSND-201 cho điều trị PTSD. Trưởng ban y khoa toàn cầu của Otsuka Pharmaceuticals, John Kraus, cho biết methylone giống MDMA nhưng có đặc tính riêng biệt. Kết quả pha 2 công bố tháng 2 năm nay cho thấy thuốc cho hiệu quả cải thiện nhanh, lâu dài và có ý nghĩa thống kê đối với các triệu chứng PTSD nặng.

“Tôi chưa từng thấy dữ liệu nào ấn tượng như vậy,” Kraus chia sẻ khi so sánh methylone với hai thuốc duy nhất được phép điều trị PTSD là paroxetine (Paxil) và sertraline (Zoloft).

Giống Compass, Transcend cũng nhận được phiếu thẩm định nhanh của FDA. “Nếu nghiên cứu pha 3 đạt kỳ vọng, điều này sẽ giúp chúng tôi trao đổi với cơ quan quản lý để sớm đưa (thuốc) đến tay bệnh nhân,” Kraus chia sẻ và bổ sung hiện nghiên cứu pha 3 vẫn đang diễn ra. “Tôi hy vọng sẽ có dữ liệu vào đầu năm sau, nhưng chưa thể ước đoán lúc nào thuốc mới ra thị trường.”

Trong sắc lệnh tổng thống và buổi ký kết tại Nhà Trắng, chất tâm thần duy nhất được đề cập là ibogaine — hợp chất tự nhiên hiện diện trong rễ cây bụi iboga châu Phi, đã được sử dụng trong các nghi lễ tinh thần và chữa lành suốt nhiều thế kỷ. Gần đây, các nhà khoa học quan tâm đến tiềm năng điều trị rối loạn sử dụng chất gây nghiện của ibogaine, song khác các drug tâm thần khác, nó chưa qua nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn.

Nhiều công ty công nghệ sinh học đang phát triển ibogaine và các dẫn xuất, gồm AtaiBeckley, Gilgamesh, Psyence và DemeRx. Nhà sáng lập kiêm CEO DemeRx, Deborah Mash, đã phát triển noribogaine không gây ảo giác — chính là chất chuyển hóa có hoạt tính của ibogaine. Mash cho biết, kế hoạch ngắn hạn của công ty là hoàn thành thử nghiệm tương tác nhỏ với rượu, rồi triển khai thử nghiệm giai đoạn 2 cho người nghiện rượu.

Mash cho biết FDA đã cho phép DemeRx nghiên cứu noribogaine dưới dạng IND (thuốc thử nghiệm lâm sàng). Để nghiên cứu quy mô lớn hơn, “cơ quan quản lý phải thấy dữ liệu pha 2 thành công, chỉ ra dấu hiệu hiệu quả rõ rệt và thuốc dung nạp tốt,” bà nói.

Gần đây, ibogaine tự nhiên được giới khoa học chú ý vì ứng dụng điều trị cho các cựu binh bị PTSD. Nghiên cứu tại Trường Y Stanford năm 2024 cho thấy, trong nhóm 30 cựu binh tác chiến đặc biệt có tiền sử chấn thương sọ não, triệu chứng PTSD giảm tới 88%. Năm ngoái, bang Texas tài trợ 50 triệu USD cho thử nghiệm lâm sàng ibogaine.

Dù vậy, một số nhà phê bình đã cảnh báo về rủi ro tim mạch nghiêm trọng khi dùng ibogaine. Mash cho biết bà nhận rõ nguy cơ này, đồng thời công ty đã kiểm tra tim mạch rộng rãi với noribogaine và không thấy kéo dài khoảng QT có ý nghĩa lâm sàng (kỳ hồi phục nhịp tim kéo dài). “Chúng tôi biết ibogaine có rủi ro tim mạch, nhưng cũng tin rằng với phương pháp dùng thuốc an toàn, lợi ích của noribogaine có thể lớn hơn nguy cơ. Tất nhiên, điều này còn cần được xác nhận qua thử nghiệm lâm sàng hiện tại cũng như đánh giá của chuyên gia FDA,” bà nói.

Theo số liệu liên bang dẫn lại bởi Liên minh Quốc gia về Bệnh Tâm thần Mỹ (NAMI), năm 2024 có tới 23,4% người trưởng thành Mỹ — khoảng 61,5 triệu người — từng trải qua một bệnh tâm thần nào đó. Điều này mở ra một cơ hội lớn để các hãng thuốc tâm thần cung cấp lựa chọn thay thế cho thuốc kê đơn truyền thống hiện hành.

Dù vậy, không hẳn điều này sẽ khiến lĩnh vực thuốc tâm thần trở nên cạnh tranh khốc liệt. Tsai nhận định: “Xét tổng thể, tôi không coi đây là thị trường ‘kẻ thắng lấy hết’. Lịch sử cho thấy nhiều loại thuốc SSRI đều thành thuốc doanh thu tỷ USD, nhiều loại thuốc chống loạn thần cũng vậy. Vì vậy, tôi nghĩ sẽ có nhiều bên (thuốc tâm thần) thành công.” Anh nhấn mạnh: “Đây là một thị trường rất rộng lớn.”