“SpaceX phiên bản Châu Á” -- Goldman Sachs giải thích “Toàn cảnh kinh tế không gian Châu Á”

SpaceX đã làm nóng giao dịch kinh tế không gian, nhưng đợt sốt này không chỉ thuộc về Mỹ. Các công ty châu Á đóng vai trò là “nền tảng phần cứng” trong các khâu như tên lửa, chế tạo vệ tinh, thiết bị mặt đất, chip RF, ăng-ten mảng pha, vật liệu cấp không gian,…; rất nhiều nhu cầu đến từ các kế hoạch chòm sao vệ tinh chủ quyền và các đơn đặt hàng đã bước vào giai đoạn thực thi, chứ không đơn thuần đặt cược vào tỷ lệ thâm nhập của người dùng cuối.

Nhà giao dịch của Goldman Sachs, Alvin So, viết trong báo cáo chiến lược giỏ cổ phiếu châu Á rằng cổ phiếu kinh tế không gian châu Á có “tỷ suất rủi ro/lợi nhuận tương đối hấp dẫn”, được hỗ trợ bởi nhu cầu mang tính cấu trúc, khả năng giao hàng có thể đo lường, chính sách hỗ trợ và dòng vốn đầu tư thematic vẫn còn thiếu.

Cốt lõi của logic này không phải là tìm “SpaceX phiên bản châu Á” mà là mua vào chuỗi cung ứng châu Á trong chu kỳ triển khai vệ tinh toàn cầu. Dự kiến đến năm 2025, sẽ có hơn 4400 vệ tinh được phóng toàn cầu, tăng trưởng 65% so với cùng kỳ; trong 5 năm tới, khoảng 70.000 vệ tinh sẽ chờ phóng. Thị trường vệ tinh quỹ đạo thấp đến năm 2035 có thể mở rộng tới 108 tỷ USD, cao gấp khoảng 7 lần hiện tại.

Quan trọng hơn, dòng tiền đã đổ vào chủ đề không gian, nhưng phân bổ vẫn tập trung vào các công ty niêm yết tại Mỹ. Tổng tài sản của quỹ thematic và ETF chủ đề không gian toàn cầu đã đạt đỉnh khoảng 25 tỷ USD, tăng mạnh so với khoảng 1 tỷ USD đầu năm 2025; các công ty chuỗi cung ứng châu Á trong quỹ chủ đề và chỉ số vẫn ở mức thấp. Điều này tạo ra sự chênh lệch định giá: yếu tố cơ bản ở châu Á, nhưng dòng tiền lại chảy vào Mỹ trước.

Kinh tế không gian trước đây thường bị coi là khái niệm tương lai xa, nhưng ở giai đoạn hiện tại lại giống chu kỳ mở rộng năng lực sản xuất của ngành công nghiệp chế tạo.

Dự báo quy mô kinh tế không gian toàn cầu năm 2025 là 429 tỷ USD, tăng 3% so với cùng kỳ; trong đó doanh thu từ chuỗi công nghiệp vệ tinh thương mại đạt 303 tỷ USD. Phân tích sâu, doanh thu thương mại từ phóng vệ tinh tăng 33% lên 12,4 tỷ USD, chế tạo vệ tinh đạt 20,4 tỷ USD, doanh thu mạng mặt đất vệ tinh tăng 8% lên 165 tỷ USD.

Biến số trực tiếp nhất là số lượng phóng. Năm 2025, toàn cầu phóng 4434 vệ tinh, số vệ tinh hoạt động chạm 14266. Mục tiêu 70.000 vệ tinh trong 5 năm tới đồng nghĩa nhu cầu về nền tảng vệ tinh, tải trọng, thiết bị đầu cuối mặt đất, linh kiện RF, hệ thống điều khiển,… sẽ được giải phóng theo nhịp độ triển khai.

Độ co dãn nhu cầu ở đây khác với điện tử tiêu dùng. Dự án chòm sao vệ tinh chủ quyền thường có ngân sách, thời gian biểu, quy định về phổ tần và báo cáo ITU quốc tế, rất nhiều đơn hàng không hoàn toàn phụ thuộc vào việc người dùng cuối trả tiền ngay. Đối với chuỗi cung ứng, loại nhu cầu này gần giống với chu kỳ giao phần cứng “bắt buộc phải hoàn thành”.

Phân công của kinh tế không gian châu Á rất rõ ràng.

Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc ở phân khúc thượng nguồn, bao gồm phóng, chế tạo vệ tinh, tích hợp hệ thống,...– những khâu có giá trị hợp đồng cao. Chòm sao vệ tinh của Trung Quốc thúc đẩy bởi mốc thời gian trước 2028, Nhật Bản có điểm mạnh về phát triển bền vững không gian và dịch vụ trên quỹ đạo; Hàn Quốc xây dựng mô hình kinh doanh tích hợp hơn giữa phóng, chế tạo và ứng dụng dữ liệu.

Trong đó, Đài Loan (Trung Quốc) nằm ở khâu hạ nguồn hơn nhưng không yếu. Thiết bị điện tử mặt đất là phần lớn doanh thu chuỗi công nghiệp vệ tinh, Đài Loan có lợi thế về chuỗi cung ứng và rủi ro thực thi thấp trong chip RF/GNSS, linh kiện mảng pha, phần cứng kết nối… Khi số lượng vệ tinh tăng, nhu cầu về thiết bị đầu cuối mặt đất và linh kiện viễn thông sẽ tăng do tính cơ học.

Ấn Độ vẫn trong giai đoạn thương mại hóa sớm, nhưng 3-5 năm tới sẽ có nhiều cơ hội lớn. ASEAN và Singapore hiện chủ yếu là thị trường nhu cầu và đầu mối khu vực, tỷ lệ sản xuất thấp, nhưng sẽ tăng khi chuỗi cung ứng tái cấu trúc.

Chính sách tài trợ cũng đang triển khai: Nhật Bản có Quỹ Chiến lược Không gian 1 nghìn tỷ Yên, Hàn Quốc có quỹ tư nhân không gian 200 tỷ Won, Ấn Độ có cơ chế đầu tư mạo hiểm IN-SPACe, Singapore có NSAS. Đối với ngành này, quỹ Chính phủ không phải “trang sức” mà là biến số chính để đơn hàng có thể liên tục xoay vòng.

Chuỗi giá trị kinh tế không gian này chia thành hai loại: một là đã có doanh thu và đơn hàng, hai là lựa chọn xa hơn trong tương lai.

Phần trưởng thành gồm: phóng, chế tạo vệ tinh, thiết bị điện tử mặt đất, quan sát Trái Đất, kết nối vệ tinh quỹ đạo thấp. Đơn hàng sản xuất vệ tinh có mức độ khả kiến cao nhất, dự án chòm sao vệ tinh chủ quyền là động lực mạnh; thiết bị mặt đất là nguồn thu lớn nhất về quy mô, càng nhiều vệ tinh cần thiết bị đầu cuối, ăng-ten gateway, modem, RF frontend, hệ thống điều khiển,...

Băng thông vệ tinh quỹ đạo thấp là kịch bản thương mại hóa rõ nét nhất ở đầu cuối gần đây, bắt đầu từ lĩnh vực hàng hải và hàng không nhờ lợi thế chi phí so với dịch vụ truyền thống. Châu Á - Thái Bình Dương là thị trường tăng trưởng then chốt, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản cung ứng phần cứng kết nối cốt lõi.

Các hướng đầu tư sớm hơn gồm dịch vụ trên quỹ đạo, tính toán AI trên quỹ đạo, kết nối thiết bị trực tiếp, bào chế dược phẩm và sản xuất vi trọng lực ngoài không gian. Trong đó, AI tính toán trên quỹ đạo sẽ bước vào mua sắm giai đoạn đầu vào năm 2026, động lực là giới hạn về năng lượng và cấp phép dưới mặt đất. Điều này kết nối kinh tế không gian với chi tiêu vốn cho hạ tầng AI, giúp kéo dài câu chuyện chủ đề vượt bên ngoài phạm trù triển khai vệ tinh thông thường.

Nhưng phần này vẫn nên xem là lựa chọn bổ sung, chứ không phải trụ cột chính cho định giá hiện tại. Những gì thực sự có thể hiện thực hóa sớm hơn vẫn là sản xuất vệ tinh, linh kiện, thiết bị mặt đất và vật liệu điện tử cấp không gian.

Giỏ Asia Space Economy do Goldman Sachs xây dựng, mã Bloomberg GSSZSPCE, bao gồm 53 cổ phiếu niêm yết ở châu Á. Tiêu chí chọn lọc gồm: giá trị giao dịch trung bình ngày 6 tháng trên 5 triệu USD; phân loại ngành liên quan trực tiếp đến không gian hoặc vệ tinh; có quan hệ cung ứng hoặc khách hàng với công ty tên lửa/vệ tinh chủ chốt; từng công bố hợp đồng hoặc sản phẩm liên quan; có mức tương quan xác minh được với cổ phiếu kinh tế không gian lớn toàn cầu; và doanh thu nêu trên có thực chất hoặc khả năng tăng trưởng.

Giỏ chia làm bốn loại:

• Thượng nguồn: phóng và động lực – thiết kế, chế tạo, vận hành hệ thống phóng và hạ tầng không gian sâu, gồm tên lửa đẩy tích hợp, động cơ, vận chuyển quỹ đạo Mặt Trăng và không gian sâu. 4 cổ phiếu, tỷ trọng 16%;
• Chế tạo vệ tinh và linh kiện: thiết kế, lắp ráp và bảo trì vệ tinh, hệ con trên quỹ đạo, bao gồm nền tảng vệ tinhvà tải hữu ích,dịch vụ trên quỹ đạo... 16 cổ phiếu, tỷ trọng 40%;
• Phân khúc mặt đất và ứng dụng sau: hạ tầng và dịch vụ kết nối tài sản không gian với người dùng cuối và thị trường thương mại, bao gồm nhà vận hành vệ tinh, thiết bị và đầu cuối mặt đất, dịch vụ quan sát Trái Đất và dẫn đường. 18 cổ phiếu, tỷ trọng 26%;
• Vật liệu cấp không gian và điện tử: thành phần, vật liệu đáp ứng yêu cầu môi trường không gian và được xác thực dùng thương mại, như điện tử cấp không gian, vật liệu tiên tiến. 15 cổ phiếu, tỷ trọng 18%.

Phương pháp xác định tỷ trọng kết hợp vốn hóa lưu hành tự do và giá trị giao dịch trung bình ngày 6 tháng, một cổ phiếu tối đa 5,0%, tối thiểu 0,5%. Đây không phải đặt cược vào một “ngôi sao”, mà tìm cách bao phủ bốn mắt xích: phóng, chế tạo, kết nối mặt đất, vật liệu điện tử.

Xét theo hiệu suất, từ đầu 2025, cổ phiếu kinh tế không gian châu Á vượt trội so với thị trường chung khu vực, các công ty Hàn Quốc đóng góp nhiều. Xét từng mảng, mạnh nhất là chế tạo vệ tinh và linh kiện, phản ánh mức độ khả kiến đơn hàng và mức độ phơi bày với triển khai chòm sao; thượng nguồn (phóng và động lực) tăng nhanh đến tháng 2 rồi điều chỉnh; mảng mặt đất và ứng dụng sau hơi lạc hậu, cho thấy thị trường đang thiên về định giá lợi nhuận gần hạn, chứ chưa đánh giá lại đầy đủ các mắt xích tăng trưởng về sau.

Cổ phiếu kinh tế không gian châu Á vẫn có mức chiết khấu rõ rệt so với đối thủ toàn cầu: chiết khấu P/E khoảng 60%, P/B khoảng 25%, định giá tương đối ở vùng thấp lịch sử. Trong khi đó, động lực lợi nhuận vẫn thiên về tích cực, Nhật và Hàn tăng dự báo, Trung Quốc yếu hơn, tạo hiệu ứng bù trừ nhất định.

Từ tháng 4-5, công ty chuỗi cung ứng châu Á từng kém hơn đối thủ toàn cầu. Diễn giải hợp lý hơn là do khác biệt dòng vốn: dòng vốn ETF chủ đề không gian vào nhiều, nhưng chủ yếu mua cổ phiếu niêm yết toàn cầu, đặc biệt là Mỹ; kỳ vọng SpaceX IPO cũng khuếch đại xu hướng này. Từ tháng 6 trở đi, biến động này đã điều chỉnh phần nào, công ty Mỹ chịu áp lực thanh khoản, trong khi các công ty châu Á hưởng lợi từ tái cấu trúc cung ứng phi Mỹ toàn cầu.

Đây cũng là trọng điểm giao dịch hiện tại: nếu chỉ nhìn nhiệt chủ đề, tài sản Mỹ tăng trước; nếu đánh giá theo triển khai vệ tinh, dự án chủ quyền, thiết bị mặt đất, giao phần cứng – công ty châu Á không thiếu yếu tố cơ bản. Điều cốt lõi là dòng vốn liệu sẵn sàng rời khỏi “phản chiếu SpaceX” để chuyển sang “hiện thực hóa chuỗi cung ứng” hay chưa.

Sức hút của kinh tế không gian châu Á không nằm ở ý tưởng mới, mà là ba yếu tố xuất hiện đồng thời: số lượt phóng vệ tinh tăng lên, dự án chủ quyền chuyển sang giai đoạn triển khai có tài trợ, định giá công ty châu Á vẫn chiết khấu rõ rệt so với đối thủ toàn cầu.

Nhưng nó cũng không “vô biên”. Lợi nhuận của doanh nghiệp Trung Quốc xu hướng yếu, mảng mặt đất và ứng dụng cuối chưa được thị trường định giá lại, các hướng đầu tư sớm như AI trên quỹ đạo, dược phẩm ngoài không gian vẫn ở giai đoạn thương mại hóa đầu. Nếu dòng tiền tiếp tục tập trung vào cổ phiếu niêm yết Mỹ, quá trình định giá lại của chuỗi cung ứng châu Á có thể chậm lại.

Giao dịch này giống như “mua chuỗi cung ứng bị phân bổ dưới mức”, chứ không phải chạy theo câu chuyện không gian hot nhất. Càng nhiều vệ tinh được phóng, số lượng đơn hàng phần cứng càng rõ; kịch bản AI và truyền thông quỹ đạo thấp càng mạnh, dòng tiền có khả năng tìm đến các nhà cung ứng ngoài nước Mỹ nhiều hơn. Cơ hội của kinh tế không gian châu Á chính là nằm giữa hai biến số này.