Giao tranh và đàm phán đan xen: Toàn cảnh thỏa thuận hiểu biết giữa Mỹ và Iran cùng phân tích tác động đến tài chính toàn cầu

Năm 2026, căng thẳng kéo dài gần nửa thế kỷ giữa Mỹ và Iran đã mở ra một cửa sổ tạm thời cho sự hòa dịu. Dưới sự dẫn dắt của Qatar, với sự tham gia của nhiều quốc gia, cả hai bên đã trải qua nhiều tuần đàm phán dày đặc, từng suýt đạt được một thỏa thuận toàn diện gồm ngừng bắn, mở lại tuyến hàng hải và khuôn khổ đàm phán hạt nhân. Tuy nhiên, một xung đột quân sự bất ngờ đã ngay lập tức đẩy tình hình rơi vào đối đầu vũ trang, phải sau nhiều nỗ lực trung gian khẩn cấp từ bên ngoài mới đạt được biên bản ghi nhớ hiểu biết chung. Trò chơi "đàm phán tới bình minh, giao tranh lúc rạng sáng" này không chỉ tái định hình bố cục an ninh địa chính trị Trung Đông mà còn tác động sâu sắc tới chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, thanh toán tài chính xuyên biên giới và hệ thống định giá hàng hóa lớn, là một mẫu hình điển hình để quan sát cách xung đột địa chính trị truyền dẫn tới kinh tế toàn cầu, hệ thống tuân thủ thương mại quốc tế.

Mâu thuẫn cốt lõi kéo dài giữa Mỹ và Iran từ lâu đã gắn chặt với trật tự tài chính toàn cầu. Kể từ khi cắt đứt quan hệ ngoại giao năm 1979, Mỹ liên tục áp dụng các lệnh trừng phạt đơn phương nhiều cấp độ, hạn chế toàn diện xuất khẩu dầu thô của Iran, thanh toán ngân hàng xuyên biên giới và lưu thông tài sản ở nước ngoài; Iran thì dựa vào quyền kiểm soát hàng hải tại eo biển Hormuz để dùng kiểm soát tuyến đường biển làm con bài đối phó. Là "họng" năng lượng cốt lõi của thế giới, eo biển Hormuz đảm nhiệm khoảng 27% lượng dầu thô vận chuyển đường biển toàn cầu, hơn 1/4 lượng khí thiên nhiên hóa lỏng xuất khẩu bằng đường biển trên thế giới. Việc lưu thông tuyến đường biển bị cản trở sẽ đẩy cao mức phí rủi ro địa chính trị lên đối với dầu thô, làm gia tăng áp lực lạm phát toàn cầu, buộc Qatar phải chủ động làm vai trò điều hòa và khởi động quá trình hòa giải xuyên khu vực kéo dài nhiều tuần.

Mục tiêu cốt lõi của vòng đàm phán lần này là xây dựng phương án dung hòa được lợi ích an ninh và kinh tế của cả hai bên. Đoàn ngoại giao quy mô nhỏ của Qatar liên tục di chuyển giữa Doha và Tehran, thường xuyên kết nối với đội ngũ đàm phán Mỹ-Iran, tập trung thảo luận ba chủ đề then chốt: Một là kéo dài toàn diện cơ chế ngừng bắn khu vực, chấm dứt các cuộc giao tranh vũ trang của lực lượng ủy nhiệm; hai là khôi phục lưu thông bình thường tại eo biển Hormuz, gỡ bỏ hạn chế đối với tàu thương mại; ba là thiết lập khuôn khổ đàm phán tái khởi động Hiệp định hạt nhân toàn diện của Iran kèm các điều khoản kiểm tra và nới lỏng trừng phạt. Đối với Mỹ, thỏa thuận nhằm giảm chi phí quân sự đồn trú tại Trung Đông, ổn định kỳ vọng thị trường năng lượng; đối với Iran, việc mở lại tuyến hàng hải, đặt lại đàm phán hạt nhân đồng nghĩa với khôi phục xuất khẩu dầu thô, giải phóng tài sản bị đóng băng ở nước ngoài và giảm bớt khủng hoảng đời sống dân sinh, tài chính dưới lệnh cấm vận.

Một bước ngoặt quan trọng của tiến trình đàm phán diễn ra trong giai đoạn thảo luận kín ở Tehran. Đoàn hòa giải Qatar đã tiến hành đàm phán căng thẳng cả ngày với quan chức Iran, từng điều khoản thống nhất về giám sát ngừng bắn, tiêu chuẩn kiểm soát an ninh hàng hải, quy trình thực hiện kiểm tra hạt nhân, từng bước thu hẹp bất đồng. Thị trường cũng sớm giao dịch theo kỳ vọng "Trung Đông hòa dịu", khiến giá dầu Brent giảm trong phiên.

Ngay trong giai đoạn cánh cửa ngoại giao đang mở, một động thái quân sự bất ngờ đã phá vỡ bầu không khí hòa dịu chóng vánh. Quân đội Mỹ điều chiến đấu cơ không kích các mục tiêu quân sự miền nam Iran một cách chính xác, phía chính thức tuyên bố đây là động thái phòng ngự, nhưng việc dùng quân sự trong lúc đàm phán diễn ra đã làm tiêu tan hoàn toàn giới hạn tin tưởng ngoại giao song phương. Tình hình chuyển biến đột ngột, Iran nhanh chóng đáp trả tương xứng, đồng loạt phóng tên lửa và máy bay không người lái vào nhiều căn cứ quân sự của Mỹ tại Jordan, Bahrain và Kuwait, nhiều quốc gia Trung Đông báo động phòng không, tâm lý trú ẩn địa chính trị dấy lên mạnh mẽ trên thị trường tài chính toàn cầu.

Xung đột leo thang đã gây biến động mạnh tới thị trường hàng hóa lớn, ngoại hối và cổ phiếu. Eo biển Hormuz rơi vào kỳ vọng bị phong tỏa trở lại, giá dầu Brent tăng vọt trong ngày, phí rủi ro địa chính trị phục hồi rõ rệt. Các hãng vận tải biển khẩn cấp tăng phí bảo hiểm tuyến vịnh Ba Tư, chuỗi công nghiệp hóa chất, sản xuất lo ngại chi phí năng lượng còn tăng tiếp; chỉ số đô la Mỹ tăng mạnh ngắn hạn, dòng mua trú ẩn vàng tăng mạnh, ngân hàng trung ương nhiều nước quay lại tích trữ vàng phòng ngừa rủi ro địa chính trị. Ước tính, trong giai đoạn xung đột ngắn ngủi này, thiệt hại kinh tế toàn cầu trong một ngày là rõ rệt, các nước nhập khẩu năng lượng lại đối diện áp lực lạm phát, ngay cả nội bộ Mỹ cũng phải chịu sức ép chi phí sinh hoạt tăng do giá dầu hồi phục, buộc hai bên trở lại bàn đàm phán.

Đối đầu quân sự không xóa bỏ nhu cầu kinh tế thực tế của hai bên, phía Qatar lại gấp rút triển khai hòa giải khủng hoảng xuyên đêm, điều phối khẩn cấp việc Mỹ-Iran hạ nhiệt quân sự, vạch rõ làn ranh xung đột và mở lại kênh trao đổi gián tiếp. Một mặt, Mỹ chịu trói buộc bởi lạm phát nội địa, sức ép từ đồng minh, chi phí duy trì quân đội lớn, phong tỏa tuyến hàng hải lâu dài không phù hợp với nhu cầu ổn định năng lượng toàn cầu; mặt khác, Iran nếu tiếp tục phong tỏa eo biển sẽ tự cắt đứt mạch xuất khẩu dầu thô, lại gặp khó khăn với đồng tiền sụt giá, tài chính suy giảm, thiếu thốn nhu yếu phẩm trong lệnh cấm vận. Dưới sức ép thực tiễn kép, cả hai từ bỏ đối đầu toàn diện, quay về khuôn khổ thỏa thuận đã đúc kết trước đó, bổ sung điều khoản bồi thường rủi ro xung đột quân sự và tăng cường giám sát ngừng bắn, cuối cùng đạt được thỏa thuận hiểu biết chính thức.

Sau khi thỏa thuận có hiệu lực, thị trường tài chính toàn cầu dần phục hồi mạnh mẽ. Ngày 14 tháng 6, Mỹ phê chuẩn mở lại eo biển Hormuz, nghi thức chính thức ký kết dự kiến diễn ra vào 19 tháng 6 tại Thụy Sĩ. Khi eo biển Hormuz mở cửa trở lại, hơn 20 triệu thùng dầu thô vận chuyển mỗi ngày được nối thông, giá Brent nhanh chóng xóa bớt phí rủi ro do xung đột, về sát mốc 83 USD/thùng, giảm áp lực lạm phát nhập khẩu trên toàn cầu. Định giá rủi ro thị trường vận tải biển tiếp tục giảm, phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh tuyến vịnh Ba Tư từ đỉnh xung đột giảm mạnh; tuyến xuất khẩu dầu thô của Iran dần khôi phục, tài sản ngoại quốc được giải phóng theo từng giai đoạn sẽ cải thiện dự trữ ngoại hối, tạo tiền đề cho hợp tác năng lượng xuyên biên giới và thương mại hóa học ở Trung Đông phù hợp với quy định. Về cung năng lượng toàn cầu, khi giới hạn xuất khẩu tại vùng vịnh bị tháo bỏ, nguồn cung dầu thô thế giới trở lại trạng thái dư dả, giúp làm dịu kỳ vọng lạm phát hàng hóa lớn trong dài hạn.

Tuy nhiên cần nhận thức rõ, thỏa thuận hiểu biết này còn tiềm ẩn nhiều bất định kéo dài, thị trường toàn cầu khó có thể xóa hoàn toàn phí rủi ro địa chính trị Trung Đông. Thứ nhất, hố sâu thiếu tin tưởng suốt nhiều thập kỷ giữa Mỹ-Iran không sớm lấp đầy, các nhóm cứng rắn nội bộ vẫn cản trở tiến trình thực hiện, chuẩn kiểm tra hạt nhân và tốc độ nới lỏng cấm vận vẫn là điểm nghẽn; thứ hai, các thế lực ngoại khu như Israel có động cơ can thiệp, xung đột cục bộ nguy cơ tái phát; thứ ba, hiệp định đặt ra giai đoạn 60 ngày cho các vòng đàm phán tiếp theo, nếu không thúc đẩy được đàm phán hạt nhân toàn diện trong khung thời gian này, nguy cơ lùi lại các cơ chế ngừng bắn, kiểm soát tuyến hàng hải vẫn hiện hữu. Từ góc nhìn tuân thủ, hệ thống trừng phạt đơn phương của Mỹ chưa hủy bỏ lập tức, thanh toán tài chính xuyên biên giới, thương mại năng lượng của Iran vẫn bị nhiều rào cản, các doanh nghiệp quốc tế khi tham gia vào hoạt động Trung Đông cần xây dựng biện pháp phòng ngừa rủi ro địa chính trị.

Nhìn tổng thể tiến trình hiệp định Mỹ-Iran từ giai đoạn hình thành đàm phán, gián đoạn bởi giao tranh tới khi được thực hiện, có thể thấy trò chơi địa chính trị từ lâu đã không chỉ dừng lại ở lĩnh vực quân sự và ngoại giao, mà đã ăn sâu vào từng mắt xích của chuỗi định giá năng lượng toàn cầu, thương mại biên giới và giá trị tài sản tài chính. Quyền thông thương tại eo biển Hormuz thực chất là quyền định giá chuỗi cung năng lượng thế giới; cuộc đấu pháp ngừng bắn và đàm phán hạt nhân bản chất là trò chơi tái cấu trúc trừng phạt, giải phóng tài sản và quy tắc tuân thủ xuyên biên giới. Đối với giới đầu tư toàn cầu, doanh nghiệp năng lượng, thương mại xuất nhập khẩu, diễn biến lần này là minh chứng rõ: Xung đột địa chính trị Trung Đông sẽ là biến số cốt lõi gây dao động cho thị trường hàng hóa lớn, vận tải biển trong dài hạn. Dù có hòa giải ngắn hạn, vẫn cần theo dõi chặt chẽ chi tiết thực thi, yếu tố can thiệp ngoại khu và tiến trình đàm phán hạt nhân, xây dựng cơ chế phòng ngừa rủi ro địa chính trị thường trực.

Về lâu dài, hòa giải giai đoạn lần này giữa Mỹ-Iran thúc đẩy trật tự kinh tế thương mại Trung Đông chuyển từ đối đầu dai dẳng sang cùng tồn tại có điều kiện, cung cấp mô hình thực tiễn cho cơ chế hòa giải đa phương hóa giải bất đồng giữa các cường quốc. Khi thỏa thuận được thực hiện từng bước, cấu trúc nguồn cung năng lượng toàn cầu, quy tắc đầu tư xuyên biên giới Trung Đông, hệ thống kiểm tra thương mại - phi phổ biến hạt nhân quốc tế sẽ tiếp tục điều chỉnh, trong khi những mâu thuẫn cấu trúc sâu xa giữa Mỹ-Iran vẫn có ảnh hưởng lâu dài tới nhịp dao động của thị trường tài chính toàn cầu và là biến số trọng yếu không thể bỏ qua trong các phân tích vĩ mô những năm tới.