Số phận của những gã khổng lồ nghìn tỷ: SpaceX đang trở thành rủi ro lớn nhất của chính mình

Vào ngày giao dịch thứ hai sau khi niêm yết, giá trị vốn hóa của SpaceX đã có lúc vượt mốc 3 nghìn tỷ USD trong phiên giao dịch ngoài giờ, tạm thời vượt qua Microsoft để trở thành công ty lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, chuỗi tăng giá do dòng tiền nhỏ lẻ tập trung cao độ kích hoạt đang phóng đại một quy luật lịch sử đã được chứng minh nhiều lần — giá trị vốn hóa siêu lớn thường chính là gánh nặng lớn nhất đối với hiệu suất giá cổ phiếu.

Trong phiên giao dịch ngoài giờ, giá cổ phiếu SPCX tăng vọt lên gần 230 USD, mức tăng giá trị vốn hóa trong một ngày vượt quá 650 tỷ USD. Đồng thời, Musk đã công khai dự đoán trên nền tảng X rằng doanh thu của SpaceX sẽ vượt 1 nghìn tỷ USD vào năm 2031, vượt xa dự báo thận trọng của các tổ chức bảo lãnh phát hành chính như Goldman Sachs và Morgan Stanley, đồng thời gây ra tranh cãi về tuân thủ trong thời kỳ im lặng sau IPO.

Dữ liệu lịch sử đưa ra những tham chiếu lạnh lùng hơn. Theo báo cáo của MarketWatch, nghiên cứu từ tổ chức tư vấn đầu tư Research Affiliates cho thấy, danh mục gồm 10 công ty có giá trị vốn hóa lớn nhất thế giới trong 40 năm qua có tỷ lệ lợi nhuận hàng năm thấp hơn 1,8 điểm phần trăm so với danh mục cổ phiếu toàn cầu. Tính từ đầu năm đến nay, 10 cổ phiếu Mỹ có vốn hóa lớn nhất trung bình ghi nhận mức lỗ 0,3%, trong khi cùng kỳ chỉ số S&P 500 tăng 8,5%; hiện tại, 10 công ty Mỹ có vốn hóa thị trường lớn nhất, ngoại trừ SpaceX, có hệ số P/E trung bình lên tới 68,4 lần, cao hơn nhiều so với mức trung bình của S&P 500 là 25,1 lần.

Ngày đầu giao dịch của SpaceX diễn ra tương đối ổn định, nhưng dòng tiền lập tức phát hiện cơ hội.

Theo dữ liệu từ Vanda Track, SPCX liên tiếp dẫn đầu bảng xếp hạng mua ròng của nhà đầu tư nhỏ lẻ trong hai ngày, chỉ riêng phiên giao dịch thường ngày thứ hai, giá trị mua ròng đã đạt 93,8 triệu USD, chiếm khoảng 73% tổng giá trị mua ròng một cổ phiếu của dòng tiền nhỏ lẻ toàn thị trường cùng ngày. Trong hai ngày qua, lượng mua ròng tích lũy của nhà đầu tư nhỏ lẻ đối với SPCX gần bằng tổng mua ròng của tất cả cổ phiếu Mỹ tuần trước đó.

Đặc điểm thanh khoản thấp của SPCX là cốt lõi của logic short squeeze.

Sau khi chốt phiên giao dịch thông thường, lực mua tiếp tục tràn vào phiên ngoài giờ, đẩy giá cổ phiếu tiến lên quanh mức 210 USD, đến mức 230 USD thì vốn hóa tạm vượt mốc 3 nghìn tỷ USD, vượt qua Microsoft (vốn hóa tại thời điểm đó khoảng 2,97 nghìn tỷ USD), và cao hơn rất nhiều so với Apple với 2,65 nghìn tỷ USD. Giao dịch quyền chọn sẽ bắt đầu vào ngày hôm sau, nếu xuất hiện một làn sóng short squeeze gamma mới, về mặt lý thuyết giá cổ phiếu có thể leo lên mức 400 USD, lúc này sẽ vượt qua Nvidia trở thành công ty có vốn hóa lớn nhất thế giới.

Mặc dù vậy, Vanda Track chỉ ra rằng, đợt tăng giá này không kéo theo việc mua vào trên diện rộng của nhà đầu tư nhỏ lẻ trên toàn bộ thị trường. Một số cổ phiếu bán dẫn như MRVL, MU, SNDK và AVGO có ghi nhận dòng tiền quay lại nhẹ, nhưng dòng tiền nhỏ lẻ vẫn tiếp tục tăng mua các ETF đòn bẩy bán khống như SQQQ, SOXS. Vanda kết luận: "Tín hiệu vĩ mô vẫn chưa thay đổi: SpaceX không châm ngòi cho làn sóng đầu tư nhỏ lẻ toàn thị trường, dòng tiền cực kỳ tập trung vào mã này và hướng đi khác vẫn khá thận trọng."

Quy mô vốn hóa lớn, trong thực tế lịch sử thường đồng nghĩa với lợi nhuận kỳ vọng thấp hơn.

Theo MarketWatch, nghiên cứu của Research Affiliates chỉ ra rằng, một danh mục giả định nắm giữ 10 công ty có vốn hóa lớn nhất toàn cầu mỗi năm, trong 40 năm từ 1980 đến 2020, có tỷ suất sinh lợi hàng năm thấp hơn danh mục cổ phiếu toàn cầu 1,8 điểm phần trăm.

Nếu thu hẹp phạm vi xuống mỗi năm nắm giữ cổ phiếu có vốn hóa lớn nhất của thị trường chứng khoán Mỹ, từ cuối năm 1980 đến ngày 12 tháng 6 năm nay, tỷ suất sinh lợi hàng năm chỉ đạt 8,6%, thấp hơn S&P 500 tới 3,1 điểm phần trăm (S&P 500 là 11,7%).

Nhà sáng lập Research Affiliates, Robert Arnott cho biết trong bộ chỉ số dựa trên yếu tố cơ bản của tổ chức này, SpaceX chỉ xếp hạng thứ 520, với tỷ trọng điều chỉnh trôi nổi chỉ là 0,0036%.

Con số này phản ánh một logic then chốt: định giá hiện tại của SpaceX chủ yếu dựa trên yếu tố cảm xúc của nhà đầu tư, chứ không phải quy mô kinh tế thực tế của nó. Khi vốn hóa của SpaceX đã thuộc top 6 công ty lớn nhất trên sàn chứng khoán Mỹ, áp lực hồi quy về mặt định giá mà SpaceX phải đối mặt là giống như các ông lớn Nvidia, Apple, Alphabet, Microsoft và Amazon.

Chỉ hai ngày sau khi niêm yết, Musk liên tiếp đăng bài trên nền tảng X: trước tiên nói "SpaceX có thể sẽ đạt khoảng 1 nghìn tỷ USD doanh thu vào năm 2030", sau đó lại cho biết "tôi sẽ ngạc nhiên nếu doanh thu năm 2031 không vượt 1 nghìn tỷ USD". Hai bài đăng không chỉ thu hút sự chú ý lớn từ nhà đầu tư mà còn tiềm ẩn rủi ro pháp lý.

Luật pháp Mỹ thường yêu cầu các công ty phải tuân thủ quy định về thời kỳ im lặng trong vòng 40 ngày sau IPO, ngăn công ty và các nhà bảo lãnh phát hành đưa ra phát ngôn vượt quá phạm vi bản cáo bạch phát hành.

Dù trong cáo bạch IPO của SpaceX từ “trillion” (nghìn tỷ) được nhắc tới 59 lần, nhưng không hề chứa các dự báo doanh thu cụ thể như trên. Theo Wall Street Journal, dự báo của hai nhà bảo lãnh liên danh thận trọng hơn nhiều: Goldman Sachs dự kiến doanh thu năm 2030 là 474 tỷ USD, còn Morgan Stanley là 330 tỷ USD.

Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch (SEC) sẽ xử lý thế nào với sự vi phạm tiềm năng này hiện vẫn chưa rõ ràng. Tháng trước, Musk đã đạt thỏa thuận với SEC về vấn đề công bố thời gian mua cổ phiếu Twitter, phải trả 1,5 triệu USD tiền phạt, trong khi mức phạt SEC ban đầu đưa ra lên tới 150 triệu USD.

Năm ngoái, doanh thu cả năm của SpaceX là 18,7 tỷ USD, còn cách mục tiêu nghìn tỷ như Musk mô tả tới trên 50 lần. Hai hợp đồng lớn vừa ký — hợp đồng sử dụng dịch vụ đám mây với Google trị giá 920 triệu USD/tháng trong 32 tháng, và hợp đồng thuê năng lực xử lý dữ liệu trung tâm Colossus với Anthropic trị giá 1,2 tỷ USD/tháng trong 3 năm — sẽ hỗ trợ tăng trưởng doanh thu, nhưng có thu hẹp được khoảng cách này hay không vẫn là vấn đề bỏ ngỏ.

Đà tăng mạnh của giá cổ phiếu hiện tại sẽ gặp thử thách thực sự vào cuối tháng 6.

Theo quy định lockup IPO, nhà đầu tư sớm có thể bán ra tối đa 20% lượng cổ phần đang nắm giữ sau khi báo cáo tài chính quý II được công bố vào ngày 30/6; sáu tháng tiếp theo sẽ được phân kỳ giảm tiếp. Riêng Musk bị khóa giao dịch trong 1 năm.

Đến khi đó, nếu lực cầu ngắn hạn của nhà đầu tư nhỏ lẻ không còn, giá cổ phiếu SpaceX sẽ phải dựa nhiều hơn vào định giá hợp lý của thị trường dựa trên các yếu tố cơ bản. Và lịch sử cho thấy trở thành công ty vốn hóa lớn nhất thế giới chưa bao giờ là điểm kết thúc của thành công — với những gã khổng lồ nghìn tỷ, đó thường mới là điểm khởi đầu của rủi ro tích tụ.