Đằng sau câu chuyện làm giàu thần kỳ bằng AI: 150,000 người mất việc, hàng nghìn người trở nên giàu có, ngành công nghệ đang hướng tới thời khắc “chiếm lấy phố Wall” mới?

Ngành công nghệ đang chứng kiến một hiện tượng mâu thuẫn chưa từng có: Lợi nhuận doanh nghiệp liên tục đạt đỉnh mới, nhưng đồng thời lại sa thải hàng chục nghìn nhân viên, lấy AI làm lý do chính thức. Trong khi đó, một nhóm nhỏ người trong lĩnh vực AI lại tích lũy được khối tài sản khổng lồ khó tưởng tượng. Sự đối lập rõ nét này đang đẩy ngành công nghệ đến một điểm tới hạn với căng thẳng xã hội tập trung ở mức cao độ.

Theo dữ liệu theo dõi từ nền tảng tuyển dụng công nghệ TrueUp, từ đầu năm đến nay ngành công nghệ đã chứng kiến khoảng 363 đợt sa thải, ảnh hưởng gần 150.000 lao động, trung bình mỗi ngày có khoảng 974 người bị mất việc, tăng 44% so với cùng kỳ năm ngoái. Riêng tháng trước, số lượng người bị sa thải trong một tháng gần chạm 40.000 – kỷ lục cao nhất trong hai năm qua; AI đã trở thành lý do bị viện dẫn nhiều nhất cho các đợt sa thải ở các ngành trong ba tháng liên tiếp, theo dữ liệu từ tổ chức sắp xếp việc làm Challenger, Grey & Christmas.

Tuy nhiên, khi làn sóng sa thải quy mô lớn vẫn tiếp diễn, hiệu ứng tạo ra sự giàu có từ lĩnh vực AI lại đang bùng nổ với tốc độ đáng kinh ngạc.

Cổ phiếu Cerebras Systems – nhà sản xuất chip AI – tăng mạnh tới 68% so với giá niêm yết trong ngày đầu lên sàn, với vốn hóa đạt đỉnh khoảng 67 tỷ USD; SpaceX sau khi IPO đạt mức định giá 2.100 tỷ USD, dự kiến sẽ sản sinh ra khoảng 4.400 triệu phú; Anthropic và OpenAI đều hướng đến niêm yết công khai với mức định giá vượt hơn 1.000 tỷ USD. Bức tranh "một bên sa thải, một bên làm giàu" này đang thu hút sự chú ý và hoài nghi ngày càng lớn trong xã hội.

AI là nguyên nhân thực sự, hay chỉ là cái cớ tiện lợi?

Về việc AI có thực sự là nguyên do chính thúc đẩy sa thải nhân sự hay không, ngành công nghiệp đã bắt đầu xuất hiện những ý kiến trái chiều rõ rệt.

Hồi đầu năm nay, công ty thanh toán Block đã cắt giảm gần một nửa nhân sự, đồng sáng lập Jack Dorsey ban đầu khẳng định động thái này xuất phát từ sự chuyển đổi về cách làm việc dựa trên AI, nhưng sau khi bị chất vấn trên mạng xã hội X, ông phải thừa nhận công ty từng tuyển dụng quá mức trong đại dịch.

Nhà đầu tư mạo hiểm nổi tiếng Marc Andreessen gần đây phát biểu trong cuộc trò chuyện với nhà đầu tư podcast Harry Stebbings rằng AI chỉ là một “cái cớ vạn năng” nhằm che đậy quản lý yếu kém ở một số doanh nghiệp.

Ông cho biết: "Có thể nói gần như công ty lớn nào cũng đang dư thừa nhân sự, ít nhất là 25%, nhiều công ty dư đến 50%, thậm chí có nơi dư tới 75%. Giờ đây, họ có một cái cớ hoàn hảo: À, là vì AI."

Trong khi đó, nhiều nhà kinh tế học lại chỉ ra rằng, chính sách thuế quan, tình hình Trung Đông cùng bất ổn kinh tế nói chung mới là động lực thực tế khiến doanh nghiệp thu hẹp quy mô. Nhưng dù nguyên nhân thực sự là gì, AI đã trở thành câu chuyện chính mà doanh nghiệp dùng để đối ngoại, và tự nó cũng đang dấy lên làn sóng phản ứng gay gắt.

Giàu có bùng nổ và sa thải nhân sự song hành, sự tương phản ngày càng gay gắt

Hiệu ứng làm giàu từ làn sóng AI tạo ra sự đối lập cực kỳ rõ rệt với đợt sa thải nhân sự quy mô lớn.

Trong ngày niêm yết đầu tiên của Cerebras Systems, hai đồng sáng lập Andrew Feldman và Sean Lie cùng lúc gia nhập hàng ngũ tỷ phú đô la (dù cổ phiếu sau đó đã giảm khoảng 30%).

IPO SpaceX giúp Elon Musk trở thành tỷ phú nghìn tỷ trên giấy tờ, đồng thời tạo ra khoảng 400 người sở hữu tài sản trên 1 tỷ USD. Tại San Francisco, khi hàng chục công ty AI hội tụ về đây, giá giao dịch bất động sản cao cấp liên tiếp cao hơn mức niêm yết hàng triệu đô la.

Giám đốc điều hành Meta, Mark Zuckerberg, vào tháng 3 năm nay đã mua biệt thự trên Đảo Tỷ Phú Miami với giá 170 triệu USD, lập kỷ lục giao dịch nhà ở đắt nhất lịch sử quận Miami-Dade. Hai tháng sau, Meta thông báo sẽ sa thải khoảng 8.000 nhân viên, chiếm khoảng 10% tổng số cán bộ nhân viên.

Sự đối nghịch cực đoan này xảy ra vào thời điểm đặc biệt khắc nghiệt đối với người lao động bình thường. Theo dữ liệu liên quan, năm nay phí bảo hiểm y tế do doanh nghiệp tài trợ tăng khoảng 6% đến 7%, gấp đôi tỷ lệ lạm phát; chi phí bảo hiểm sức khỏe tư nhân từ 2008 đã tăng gần gấp đôi; kể từ đầu năm 2020, giá nhà trung vị tăng 28%, lãi suất thế chấp hầu như tăng gấp đôi.

Cảm xúc xã hội tích tụ, tiền lệ lịch sử gióng hồi chuông cảnh báo

Các khảo sát dư luận cho thấy, lo lắng kinh tế trong cộng đồng đang gia tăng nhanh chóng.

Theo kết quả khảo sát chung của tờ Thời báo New York và Đại học Siena vào tháng 1/2026, 65% cử tri tham gia khảo sát cho biết lối sống trung lưu đã khó đạt được; một khảo sát gần đây hơn lại cho thấy 76% người Mỹ coi chi phí sinh hoạt là mối quan tâm kinh tế hàng đầu, tăng mạnh so với mức 58% cách đây một năm.

Tình trạng này khiến một số nhà quan sát liên tưởng đến phản ứng xã hội sau khủng hoảng tài chính 2008. Khi đó, phố Wall gây ra khủng hoảng nhưng được cứu trợ, hàng triệu người dân thường mất việc và nhà ở trong suy thoái lớn, ba năm sau sự phẫn nộ tích tụ dẫn đến phong trào "Chiếm phố Wall".

Tình hình hiện tại ở một số mặt còn phức tạp hơn thế.

Lợi nhuận của doanh nghiệp vẫn mạnh, không có một cuộc khủng hoảng tài chính nào bị đổ lỗi, nhưng sa thải vẫn tiếp diễn và AI bị quy kết là nguyên do. Nếu như câu chuyện dư luận năm 2008 là "Các bạn mất việc mà còn phải gánh hậu quả thay cho những người phá hỏng kinh tế", thì câu chuyện hiện nay có thể đang chuyển thành "Công nghệ được dùng để thay thế các bạn đang giúp chúng tôi giàu có chưa từng thấy".

Đáng chú ý là, Block, Atlassian, Cloudflare và một số công ty khác sau khi lấy lý do AI để sa thải nhân sự đều chứng kiến cổ phiếu tăng giá, điều này về logic kinh doanh khiến chiến lược này ngày càng hấp dẫn. Nhưng điều này cũng đồng nghĩa với việc, doanh nghiệp đang gửi đi một tín hiệu ngày càng nhạy cảm tới nhân viên bị sa thải và toàn xã hội – mà áp lực xã hội tích tụ từ tín hiệu này có thể sẽ khó tiêu hóa hơn nhiều lần so với mức tăng giá cổ phiếu hiện tại.