Indonesia ngừng cung cấp, Sơn Tây ngừng sản xuất, nắng nóng đến sớm—Tại sao than đá lại trở thành nhân vật chính?

Hiện tại, ngành than đang chứng kiến “sự thu hẹp kép về cung ứng trong và ngoài nước” cùng với “mùa cao điểm nhu cầu đến sớm”, tạo ra sự cộng hưởng mạnh mẽ. Việc tăng cường giám sát an toàn trong nước và việc các quốc gia tăng quyền kiểm soát nguồn tài nguyên ở nước ngoài đã cùng nhau làm giảm tính linh hoạt của cung ứng, trong khi thời tiết nắng nóng lịch sử cùng nhu cầu ổn định ngoài lĩnh vực điện đã tạo nền tảng vững chắc cho giá than. Ngoài ra, căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông (tình hình Mỹ-Iran) gây ra tình trạng khan hiếm năng lượng toàn cầu và nhu cầu thay thế “khí sang than” đã thúc đẩy thêm động lực tăng trưởng bền vững cho tiêu thụ than. Thị trường đã hình thành đồng thuận về việc giá than sẽ tăng, song yếu tố vượt kỳ vọng lớn nhất có thể đến từ việc xử lý triệt để sản lượng “ngầm” trong nước.

I. Chuyện gì đã xảy ra? — Ngã ba đường của thị trường than năm 2026

Ngày 22 tháng 5 năm 2026, tại mỏ than Liushenyu, huyện Qinyuan, Trường Trị, Sơn Tây đã xảy ra một vụ nổ khí gas đặc biệt nghiêm trọng, khiến khoảng 90 người thiệt mạng, đây là tai nạn mỏ nghiêm trọng nhất trong nước kể từ năm 2009. Các vấn đề vi phạm có hệ thống như “bản vẽ hai mặt”, “mặt khai thác ngầm”, “giám sát giả - thật” mà sự cố này phơi bày đã dẫn đến việc tăng cường giám sát an toàn trên toàn quốc. Bộ Quản lý Khẩn cấp đã ngay lập tức công bố “Tiêu chuẩn nhận diện nguy cơ tai nạn nghiêm trọng tại mỏ than” phiên bản mới, sẽ có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7, siết chặt ranh giới sản xuất vượt công suất.

Gần như đồng thời, phía cung ứng nước ngoài cũng đang có những biến chuyển sâu sắc. Indonesia đã chuyển quyền kinh doanh xuất khẩu than về doanh nghiệp nhà nước, thực hiện kiểm soát xuất khẩu qua cửa sổ đơn, từ đó tiếp tục hạn chế tính linh hoạt nguồn cung của quốc gia xuất khẩu than nhiệt lớn nhất thế giới.

Phía nhu cầu cũng không hề bình lặng. Tình hình địa chính trị Trung Đông tiếp tục leo thang, vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, nguồn cung LNG từ Qatar ghi nhận lỗ hổng, giá dầu khí quốc tế tăng vọt, kích hoạt làn sóng nhu cầu thay thế “khí sang than” trên toàn cầu. Cùng thời điểm, dưới ảnh hưởng của áp cao cận nhiệt đới, phụ tải điện tại miền Nam Trung Quốc cuối tháng 5 liên tiếp lập kỷ lục mới, vượt đỉnh mùa cao điểm hàng năm gần một tháng, mùa cao điểm tiêu thụ đến sớm.

Cung ứng trong và ngoài nước đều thu hẹp, nhu cầu chồng chất ba lớp — thị trường than năm 2026 đang đứng trước một ngã ba mới mẻ.

II. Tại sao lại quan trọng? — Những thay đổi biên từ hai phía cung cầu

1. Thu hẹp kép trong và ngoài nước, các hạn chế siết chặt ngoài dự báo:

1) Trong nước: Một vụ tai nạn mỏ dẫn đến kỳ vọng “xử lý sản lượng ngầm”

Biến số lớn nhất phía cung ứng gần đây, không nghi ngờ gì là vụ nổ khí gas đặc biệt nghiêm trọng tại mỏ than Liushenyu, huyện Qinyuan, Trường Trị, Sơn Tây vào ngày 22 tháng 5 năm 2026 (khiến khoảng 90 người thiệt mạng). Ảnh hưởng của tai nạn này vượt xa tác động tạm thời của việc ngừng sản xuất; cốt lõi chính là có thể sẽ kích hoạt một đợt xử lý hệ thống đối với sản lượng “ngầm”.

Tác động ngắn hạn: Sau khi tai nạn xảy ra, kiểm tra an toàn nhanh chóng mở rộng ra các khu vực sản xuất chủ chốt như Sơn Tây, Thiểm Tây, Nội Mông. Theo khảo sát của Mysteel, tính đến ngày 29 tháng 5, chỉ riêng Sơn Tây đã có 112 mỏ than (công suất khoảng 122 triệu tấn) vẫn trong tình trạng ngừng hoạt động, phần lớn là các mỏ than luyện cốc. Điều này dẫn đến tỷ lệ vận hành tại các mỏ than luyện cốc trong mẫu khảo sát giảm mạnh 14,6 điểm phần trăm so với tuần trước, xuống còn 78,77%.

Ràng buộc dài hạn: Thị trường đều dự báo, sự cố này sẽ không chỉ dừng lại ở mức “thoáng qua”. Tham chiếu kinh nghiệm “điều tra lại 20 năm” tại Nội Mông năm 2021, những vấn đề vi phạm như “bản vẽ hai mặt”, “mặt khai thác ngầm” bị phơi bày lần này có thể kích hoạt kiểm tra toàn diện trên toàn quốc. “Tiêu chuẩn nhận diện nguy cơ tai nạn nghiêm trọng tại mỏ than” phiên bản mới sẽ được thực thi từ ngày 1 tháng 7, siết chặt sản xuất vượt công suất (ranh giới 110%), dự kiến sẽ kìm hãm lâu dài sản lượng ngầm, hoàn toàn đảo chiều tính linh hoạt nguồn cung trong nước.

2) Nước ngoài: Chủ nghĩa dân tộc tài nguyên nổi lên, khó bù đắp thiếu hụt than nhập khẩu

Tình hình cung ứng trên thị trường quốc tế cũng đang rất căng thẳng. Indonesia liên tục áp dụng một loạt chính sách như phê duyệt hạn ngạch, ưu tiên bảo đảm nguồn cung nội địa và độc quyền xuất khẩu qua doanh nghiệp nhà nước, tiếp tục hạn chế tính linh hoạt xuất khẩu. Theo Bloomberg, nhà phân tích hàng hóa đồng thời là nhà sáng lập Traderindo, ông Warang Laksano cho biết, Indonesia thông qua South Kalimantan Resources thực hiện cơ chế xuất khẩu tập trung cửa sổ đơn cho hàng hóa số lượng lớn, nếu hệ thống xuất khẩu gặp trục trặc hoặc phối hợp không thuận lợi, việc tàu thuyền phải chờ hơn ba tuần sẽ dẫn tới đứt gãy nguồn cung thực sự. Chuyên gia này dự báo Trung Quốc, Ấn Độ và các khách hàng lớn khác sẽ buộc phải chuyển sang các nguồn thay thế như Úc, Nam Phi; trong ngắn hạn năng lực thay thế hạn chế, sẽ kích hoạt mua gom hoảng loạn và giá cả leo thang mạnh, mức tăng có thể đạt 25%.

……