Boqi Investitsiya SpaceXning uzoq muddatli qiymatini baholaydi

SpaceX birja ro'yxatiga kirganiga 2 oy bo'ldi. IPOdan so‘ng, global investitsiya sohasi SpaceX qiymati bo‘yicha ikki mutlaqo qarama-qarshi yo‘nalishda bahs yuritmoqda. Biri Marsni koloniyalash haqidagi romantik tasavvur, ikkinchisi esa tijoratlashtirishning ehtiyotkorona savollaridir. Ikkala kuch ham kapital bozorida keskin to'qnashmoqda va bu esa SpaceX aksiyalar narxining keskin ko‘tarilib-tushishiga sabab bo‘lmoqda.

Qisqa muddat ichida bozor kayfiyati aksiyalar narxiga ta’siri boshqarib bo‘lmaydi. Biroq, SpaceXning uzoq muddatli qiymatini aniqlash kompaniyaga e’tiborni uzoq muddatli va hal qiluvchi ahamiyatga ega eng muhim bir necha omillargagina to‘plash imkonini beradi.

Bu borada, uzoq muddatli o‘sish strategiyasini qo‘llaydigan sarmoya ustasi Boqiy investitsiyalar (Baillie Gifford) - so‘z so‘zlash huquqiga egaligini ko‘rsatmoqda. Boqiy 2018 yildan buyon SpaceXga investitsiya qilib, shu paytgacha 10 martadan ortiq daromadga erishdi. Boqiy investitsiyalarning flagmani Scotland Mortgage Trust (SMT) ham SpaceXning uzoq muddatli qiymati oshishidan katta foyda ko‘rdi. Asosiy ulush tez o‘sgani bois, SMT  2026 yil 4 oyda investitsiya siyosatiga o‘zgartirish kiritib, ro‘yxatga olinmagan aktivlar uchun belgilangan 30%  limitdan tashqari yana  2.5  milliard funt sterlinggacha sarmoya kiritishga ruxsat berdi (o‘sha paytda SpaceX hali xususiy kompaniya bo‘lgan). Eng so‘nggi chorak ma’lumotlariga ko‘ra, SpaceX yolg‘iz o‘zi SMTning umumiy portfelining 25% dan ortig‘ini tashkil qilmoqda.

Boqiy investitsiyalari SpaceXga qanday nazar bilan qaraydi? Bu biz uchun juda muhim nuqtai nazar. Yaqinda o‘tkazilgan chuqurlashtirilgan intervyuda Boqiy investitsiyalari bizga odatiy tahlildan butunlay farq qiluvchi va sohalarga oson kira oladigan tahlil ramkasini taqdim etadi. Boqiy nafaqat SpaceXning o‘tganini va bugunini ochib berdi, balki uning “fantastik tushuncha”dan “asosiy aktiv”ga aylanish mantiqini yoritib, kosmik infratuzilmani markazga olgan ulkan biznes manzarasini chizib berdi. Shu intervyu asosiy mazmunini idrok o‘zgarishi, qiymat baholash, o‘sish yo‘li, potentsial xavflar va flyuvheel effekti kabi ko‘lamlardan qisqacha to‘plab, Boqiy investitsiyalarning SpaceXga bo‘lgan investitsiya logikasi va kelajakdagi tasavvurini chuqur tahlil qilamiz.

Boqiy investitsiya falsafasida, SpaceXga oid idroki bir necha bosqichda shakllangan bo‘lib, aniq texnologik tasdiqlash va iqtisodiy chuqur tushuncha asosida yuzaga chiqdi. Tahlilchi Luk Ward muhandislik tajribasiga tayangan holda SpaceX hali mashhurlik topmagan vaqtdayoq unga katta e’tibor qaratgan. Haqiqiy burilish nuqtasi 2015 yilda yuzaga keldi, o‘shanda Falcon 9 raketasi ilk marotaba vertikal ravishda muvaffaqiyatli qo‘ndirilganda, bu tarixiy lahza bozorga qayta ishlatiluvchi texnologiyaning mumkinligini ko‘rsatdi va Baillie Gifford uchun investitsiya qaroriga asos bo‘ldi.

Boqiy nuqtai nazariga ko‘ra, SpaceX an’anaviy koinot sanoatidagi “xarajat markazi” emas. Uning asosiy investitsion logikasi - bu SpaceX tubdan o‘zgartiruvchi texnologik innovatsiyalar orqali,

Yana bir nozik jihati shundaki,

SpaceX ning tijoriy qiymatini baholashda Boqiy tarixiy paralel taklif qiladi:

Bu monopol mavqega erishish uchun, SpaceX an’anaviy kompaniyalar kabi tashqi yetkazib beruvchilarga tayanmaydi. Bunday model, odatda, siyosiy muvozanat va shaxsiy munosabatlarga bog‘lanib qoladi. Kuchli balans va “toza varaq” afzalligi tufayli, SpaceX qiymat zanjirining barcha komponentlarini o‘z nazoratiga oldi, haqiqiy vertikal integratsiya va tizimli optimallashtirishga erishdi. Bu iqtisodda kuchli ijobiy flyuvheel effekti oyog‘ini berdi:

Vertikal integratsiya va xarajatlarni boshqarishning yakuniy ifodasi - uchirish xarajatlarining keskin pasayishidir. Falcon 9 bosqichida taxminan 1000 dollar/kg, yaqin orada Starship esa 100 dollar/kg, yoki hatto 10 dollar/kg tusiga kirishi mumkin. Har safargi daraja pasayishi, butunlay yangi biznes bozorining ochilishini anglatadi.

Boqiy fikricha, SpaceXning o‘sish salohiyati faqat uchirish soni oshishida emas, balki xarajatlar egri chizig‘ini yanada pasaytirib, yangi bozorlarni ochishda namoyon bo‘ladi. Starship ishlab chiqilmoqda, chunki “yetarlicha yaxshi bo‘lsa, o‘zgartirish shart emas” deb emas, balki kosmik ishlab chiqarish, orbitaviy ma’lumot markazlari, Oydagi qazib olish va kosmik laboratoriyalar kabi sohalarni ochish uchun.

Mavjud faoliyat yo‘nalishlarida, Starlink hali ham ulkan o'sish imkoniyatiga ega. Sun’iy yo‘ldoshlar sonining ko‘payishi va antenna xarajatining arzonlashuvi bilan Starlink foydalanuvchilari chekka hududlardan shaharlarga kengayadi. Muhimi, “bevosita telefonga ulanish” (direct-to-cell) texnologiyasining yangiligi, istalgan oddiy SIM karta qurilmasi global tarmoq orqali ulanishiga imkon beradi, bu esa avtopilot robotlar, qishloq xo‘jaligi, konchilik va favqulodda vaziyatlar uchun juda amaliy biznes qiymatiga ega.

Bundan tashqari, Boqiy investitsiyalari fikricha, SpaceXning xAIni (Grok bosh kompaniyasi) sotib olishi zamonaviy texnologiya uchun tabiiy davom bo‘lmoqda. AI data markazini qurishda uchta asosiy xarajat: chiplar, elektr energiyasi va qurilish narxi. Oxirgi ikkitasi Yerdagi S egri chizig‘ining oxiriga yetib qolgan, kengaytirishga imkoni yo‘q. Kosmik data markazining afzalligi shundaki: koinotda 24 soat uzluksiz quyosh energiyasi, sun'iy yo‘ldoshlar ommaviy ishlab chiqariladi va Starship rivoji bilan uchirish xarajatlari yana pasayadi. Hali iqtisodiy jihatdan isbotlanmagan bo‘lsa-da, Yer va kosmik xarajatlarning tendensiyasini hisobga olib, orbitaviy ma’lumot markazlari kelajakda erkin iqtisodiy bo‘lib, SpaceX raqobatchilardan kengroq hisoblash infratuzilmasiga ega bo‘ladi.

SpaceXdagi investitsiya tajribasi Boqiy boshqa sohalardagi dasturlariga ham ta’sir qildi. Masalan, SpaceX yirik uchirish bozoridagi muvaffaqiyati kichik va o‘rta o‘lchamdagi kompaniyalarga (“Rocket Lab” kabi) joy qoldirdi; Starlink tomonidan qamrab olinmagan “suveren maxsus yo‘ldoshlar”ga bo‘lgan talab esa Boqiyning Astranisga sarmoyasini yuzaga chiqardi. Ular flyuvheel tafakkurini hatto qurilish texnologiyasi kompaniyalari bahosida ham qo‘llamoqda.

Hech qaysi sarmoyada xavfni ko‘rmasdan imkoniyatga tikish muvaffaqiyatga olib kelmaydi. Boqiy ham SpaceX oldida turgan muammolar va xavflarga ochiq-oydin yuzlanmoqda. Eng avvalo, vaqt jadvalining kechikishi muammosi bor. SpaceX loyihalarining dastlabki prognozi haddan tashqari optimistik bo‘lib chiqmoqda,

Sho‘ba ravishda, raqobat muhitini noto‘g‘ri baholash. Bu suhbatda Boqiy tan oldiki, ular ilgari SpaceXning ko‘lami va rentabelligi ko‘proq an’anaviy raqobatchilarni jalb qiladi deb o‘ylagan, lekin bozorda shunga o‘xshash kompaniyalar paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, hech biri SpaceXning mahsulot va biznes innovatsiyasiga yetisha olmagan. Bundan tashqari, Muskning Twitter va xAIni sotib olishi kutilmagan yo‘nalishlarda, bu investitsiyaga qo‘shimcha murakkablik kiritadi.

Muqim muhandislik nuqtai nazaridan, kosmik data markazlari vakuumda sovitish Yerdagidan ko‘ra ancha qiyin degan jiddiy muammoga duch kelmoqda va bunday muammolar chuqur muhokamani talab qiladi. Bundan tashqari, hozirgi natijalar asosida baholayotganimizda ham,

SpaceX bo‘yicha sarmoya tahlili — bu Boqiy investitsiya uslubining zam yaxlit timsolidir. Eng avvalo, ekstremal uzoq muddatlilik. Boqiy SpaceX IPOsidan 8 yil avval ishonch bilan investitsiya qilgan va kompaniyani IPOda ochilgan cheklangan ma’lumot emas, balki ko‘p yillik shaxsiy munosabat orqali o‘rganishni afzal ko‘rgan. Privat kompaniyalarga investitsiya bo‘yicha tajriba, kompaniyaning yaxshi-yomon davrlarida kapitalga hukmronlik va muvaffaqiyatsizlikka javob berish uslubi orqali rahbariyat salohiyatini o‘lchash imkonini berdi.

Bundan tashqari, bu investitsiya Boqiyning asos soluvchilarga qaratilgan strategiyasini, bozorda “yangicha tasavvur”ga ega bo‘lgan boshqaruvchilar uchun yuqoriroq baho to‘lashga tayyorligiga misol bo‘ladi. Tahlil mezoni bo‘yicha, ular doimiy sistemaviy tafakkurga amal qilib, nafaqat mahsulotga, balki kompaniyaning to‘lig‘icha vertikal integratsiya borasida kuchli tafakkurini ustun qo‘yadi. Nihoyat, “flyuvheel effekti” boshqa investitsiyalar uchun asosiy standartga aylangan — o‘zini quvvatlovchi, doim o‘z chegaralarini kengaytira oladigan buyuk kompaniyalarni tanlash uchun. Bu ilg‘or texnologiya kompaniyalari uzoq muddatli qiymatining yaxshi namunasi hisoblanadi.

Shaxsan men uchun esa, ushbu investitsiya logikasida hali to‘liq tushunib bo‘lmagan jihatlar bor, jumladan ikkita asosiy savol: birinchisi, kosmik data markazlari yuzaga chiqishi realmi; ikkinchisi esa xAI ni sotib olishni investitsiya zanjiriga kiritish mantiqidir. Balki, bu biz ko‘pincha “dunyo o‘zgartiruvchi” startaplarni o‘tkazib yuborishimiz sababi bo‘lsa kerak.

Manba: Baillie Gifford chuqur suhbati “SpaceX: past, present, future”, “Asl maqola”ga o'ting