Beş əsas faktorun birləşməsi ilə qlobal ərzaq böhranı gələn il baş verə bilər – JPMorgan

Müharibə, hava, anbarlama, su resursları, israf—beşqat təzyiq qlobal ərzaq təchizatının “klapanını” eyni anda sıxır.

15 avqustda JPMorgan-ın son elmi araşdırması göstərir ki, növbəti qlobal ərzaq böhranının konturları artıq formalaşır və ərzaq inflyasiya təzyiqi 2027-ci ilin ilk yarısına qədər davam edəcək.

Bankın Londonda yerləşən aparıcı qlobal iqtisadçısı Nora Szentivanyi tərəfindən rəhbərlik edilən və “Ərzaq təhlükəsizliyi milli təhlükəsizlikdir: Kompleks fırtına” adlı hesabat hazırlanıb. Hesabatda xəbərdarlıq edilir ki, Hörmüz boğazında davam edən fasilələr və tarixdə rekord səviyyədə ola biləcək super El Niño eyni vaxtda təsir göstərir, bu da kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını azaldacaq, kənd təsərrüfatı istehsal gücünü sıxışdıracaq və ərzaq inflyasiyasını 2027-ci ilin ilk yarısında yüksək səviyyədə saxlayacaq.

Szentivanyi hesabatda birbaşa olaraq qeyd edib: “Covid pandemiyasından bəri ardıcıl şoklar birgə təsir yaradıb, kənd təsərrüfatı istehsal gücünü pozub və ərzaq qiyməti təzyiqini 2027-ci ilə qədər uzadıb. Bu, qısa müddətli bir şok deyil, bu son zamanlar inflyasiyanın geriləməsi ehtimalını azaldır və ərzaq inflyasiya dövrünün 2027-ci ilin ilk yarısında davam edəcəyini çox mümkün edir.”

O gözləyir ki, qlobal ərzaq inflyasiya tempi 2026-cı ilin ilk yarısındakı 2.8%-dən 2027-ci ilin ilk yarısında 5%-ə qədər sürətlə yüksələcək.

"Beş W": Böhranın beş əsas mənbəyi

JPMorgan bu riski "beş W" ilə izah edir: Müharibə (War), Hava (Weather), Anbarlama (Warehousing), Su resursları (Water) və İsraf (Waste).

Bu beş amil ayrı-ayrı mövcud deyil, bir-birini tamamlayır və gücləndirir. Müharibə əsas dəniz yollarını pozur, hava anomaliyaları kənd təsərrüfatını zəiflədir, anbarlama imkanlarının zəifliyi buferi azaldır, su resurslarının çatışmazlığı suvarmanı məhdudlaşdırır və ərzaq israfı effektiv təchizatı daha da sıxır.

Szentivanyi xüsusilə ən həssas zərif məqamı qeyd edir—gübrə. O belə deyir: “Hörmüz boğazındakı fasilələr və yaxınlaşan super El Niño, gübrə və ərzaq qiyməti təzyiqini artırır.”

Gübrə qida istehsalının əsas xammalıdır və onun qiyməti artdıqda, kənd təsərrüfatı məhsullarının maya dəyəri birbaşa yüksəlir, nəticədə ərzaq pərakəndə qiymətləri yüksəlir. Hörmüz boğazı isə gübrə xammalı və enerji daşınmasının qlobal əsas marşrutlarından biridir, bu yol bağlansa, təchizat zəncirində təsir mərhələlərlə böyüyəcək.

Super El Niño: 6-12 ay gecikən "zaman partlayıcısı"

El Niño-nun dağıdıcı təsirinin əsas xüsusiyyəti—gecikmədir. Szentivanyi qeyd edir: “Kənd təsərrüfatı məhsulları və qiymətlərə təsir hələ yığılır, kənd təsərrüfatına təsir adətən okean pikindən 6-12 ay sonra baş verir.”

Bu o deməkdir ki, El Niño-nun iqlim piki keçsə belə, qida məhsuldarlığına real təsiri yeni başlayır.

Daha narahatedici odur ki, bu il enerji şoku El Niño-nun inflyasiya təsirini böyüdür. Szentivanyi hesab edir ki, bu iki faktor birgə qlobal ərzaq CPI-ni təxminən 1.5 faiz artıracaq, halbuki tarixdə sadə El Niño hadisəsinin orta təsiri 0.7 faiz olub—yəni təsirin gücü iki dəfə artıb.

Konkret olaraq, ərzaq inflyasiyası 2027-ci ilin ilk yarısında illik olaraq 5%-ə çatacaq, ümumi inflyasiyaya əlavə olaraq 0.6 faiz qatacaq və il boyu inflyasiyanın geriləmə prosesini 0.3 faiz yavaşlatacaq.

Yeni inkişaf edən bazarlar başlıca zərbə alır

Bu şokun coğrafi təsiri bərabər deyil və yeni inkişaf edən bazarlar ən böyük təzyiq altında qalacaq.

Szentivanyi qeyd edir: “Risklər Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada (düyü, şəkər və qəhvə), Qərbi Afrikada (kakao) və Şərqi və Cənubi Afrikanın müəyyən regionlarında toplanır. Yeni bazarlar El Niño-nun əsas təsirləri ilə üz-üzədir. Ərzaq inflyasiyasının ən güclü təsiri məhz Asiya və Latın Amerikası yeni bazarlarında hiss olunur—bu bölgələrdə kənd təsərrüfatı havaya daha həssasdır, ərzağın istehlak səbətində çəkisi də daha yüksəkdir. Hindistan, Kolumbiya, İndoneziya, Braziliya və Koreya ən zəif iqtisadiyyatlardandır.”

Bunun əksinə, Qərb ölkələrinin strateji neft rezervləri olsa da, gübrə rezervlərində demək olar ki, bufer yoxdur. Hesabatda həmçinin qeyd edilir ki, Asiya böyük ölkələri ərzaq, gübrə, enerji və sənaye metallarını miqyaslı şəkildə ehtiyatlayır, Qərb isə bu sahədə geridə qalıb.

Szentivanyi-nin qənaəti budur: Növbəti inflyasiya şokunun episentri artıq yanacaq doldurma məntəqəsi deyil, supermarket rəfləri olacaq.

Çoxsaylı institutlar eyni vaxtda xəbərdarlıq edir

JPMorgan tək deyil. Goldman Sachs, HSBC kimi müxtəlif tədqiqat institutları artıq ərzaq inflyasiyası risklərinə dair xəbərdarlıq ediblər.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) ərzaq qiymətləri qlobal indeksini bu ilin iyulunda üç illik yüksək səviyyəyə çatdırıb, bu da qeyd olunan təhlillərə statistik əsas verir.

Amerika Bankının analitiki Robert Ohmes də son zamanlar oxşar xəbərdarlıq edib. O bildirib ki, market inflyasiyası “yolda ola bilər” və əsas götürülən indekslərə əmək haqqı, dizel və əmtəə xərcləri daxildir, yeni bir ərzaq qiyməti sıçrayışı bu ilin payızında supermarket rəflərində ortaya çıxacaq.

Bununla yanaşı, qlobal aclıq vəziyyəti statistik baxımdan yaxşılaşıb–2025-ci ildə təxminən 645 milyon insan aclıqla üzləşəcək, 2022-ci illə müqayisədə 43 milyon azdır. Lakin eyni zamanda 2.1 milyard insan (qlobal əhalinin 25.8%-i) orta və yüksək dərəcədə ərzaq təhlükəsizliyi olmayan vəziyyətdədir, böyük baza və istənilən qiymət şoku sürətlə humanitar təzyiqə çevriləcək.