Bataqlıqda olan İndoneziya rupisi

İndoneziya, Cənub-Şərqi Asiyanın ən böyük iqtisadiyyatı olaraq, bu il ərzində Jakarta Kompozit İndeksi 29% enib, İndoneziya rupisi ABŞ dollarına qarşı 6%-dən çox dəyər itirib. "Səhmlər, obligasiyalar və valyuta" üçlü sarsıntını ard-arda yaşayan İndoneziya, son yarım ildə "yüksələn bazar" statusunun qorunmasında çətinliklərlə üzləşib. Bu ilin yanvar ayında MSCI İndoneziya indekslərinin bütün dəyişikliklərini dondurduğunu elan etdi və yeni İndoneziya səhmlərinin yüksələn bazar indeksinə daxil edilməyəcəyini bildirdi, eyni zamanda güclü xəbərdarlıq verdi: İndoneziya bazarında əsaslı investisiya qüsurları mövcuddur, əgər müddət ərzində lazımi düzəlişlər edilməzsə, İndoneziyanı yüksələn bazarlardan sərhəd bazarlara endirəcək.

Keçən həftə MSCI yekun qərarı ilə reytinqi saxladı, lakin “informasiyanın axımı” alt-reytinqini mənfi olaraq aşağı saldı. Bir ay belə keçmədən İndoneziya Mərkəzi Bankının 100 bazis bəndi faiz artımı rupinin tarixi minimumdan yüksəlməsinə səbəb oldu, bəs böhran həqiqətən bitibmi? 

Fiskal defisit yüksəkdir, məzənnə təzyiq altındadır.İndoneziyanın "Milli Büdcə Qanunu" ilə fiskal defisit üçün maksimum 3%, dövlət borcu üçün isə maksimum 60% sərhəd müəyyən edilib. 2025-ci ildə İndoneziyanın fiskal defisiti pandemiyadan sonra ən yüksək səviyyəyə qalxıb (pandemiya dövründə bu limit müvəqqəti olaraq qaldırılıb), Amerika-İran gərginliyindən sonra beynəlxalq neft qiymətləri yüksəldiyi üçün yanacaq subsidiyaları artırılmalı olub, həmçinin ölkə miqyasında qida proqramları və infrastruktur layihələri davam etdirilib. Yüksək fiskal xərclərə baxmayaraq, fiskal gəlirin artımı zəifdir və bazarda İndoneziyanın fiskal balansına və dayanıqlığına dair şübhələr var.

Neftin xalis idxalı ABŞ və İran arasında münaqişədən sonra məzənnəyə təsir edən əsas faktor oldu.Müqayisə üçün, Braziliya və İndoneziya hər ikisi əmtəə ixracatçısı olan yüksələn iqtisadiyyatlardır, amma valyuta kursları fərqli istiqamətdə irəliləyib. Ticarət strukturlarına baxdıqda, Braziliya dərin dəniz neft texnologiyası sayəsində neft idxalatçısından xalis ixracatçıya çevrilib, İndoneziyanın mallarının ticarəti (əsasən kömür, palma yağı və nikel xəlitələri) müsbət saldodadır, amma neft-qazda həmişə xalis idxalçı olub, enerji əsasən idxal edilir. ABŞ və İran arasında gərginlikdən sonra neft qiymətinin qalxması bu iki ölkənin valyuta məzənnələrinin daha da fərqlənməsinə səbəb oldu.

Asiya valyutalarının müdafiəsi uğrunda mübarizə məqaləsində bu il ərzində İndoneziya Mərkəzi Bankının valyuta ehtiyatları ilə birbaşa müdaxiləsi və makroprudensial, kapital nəzarət tədbirləri barədə danışılmışdı, buna əlavə olaraq, may ayından bəri davam edən faiz artımı sayəsində rupinin bir qədər sabitləşməsi mümkün olub, lakin əsas zəifləmə səbəbləri dəyişməyib:

(1) Fiskal defisit genişlənir və defisit səviyyəsi yüksək olaraq qalır, faiz artımı və məzənnə dəyərsizləşməsi fiskal təzyiqləri artırmaqda davam edəcək;

(2) Son dövrdə qəbul edilən strateji resursların ixracına dair dövlət şirkətləri üçün monopolist hüquq (kömür, palma yağı, titan xəlitələri və s. yalnız suveren sərvət fondunun şirkətləri vasitəsilə xarici alıcılarla əlaqə qurmaq hüququ), əslində fiskal gəliri artırmaq məqsədilə qəbul edilsə də, bazarda mübahisələr yaradıb və ixracatda azalma ilə nəticələnə bilər, üstəlik enerji sahəsində uzunmüddətli xalis idxalçılıq ticarət qeyri-müəyyənliyini artırır.