Canton bir mübarizəyə başladıq

Canton səmərəliliyi azadlıqdan üstün tutdu və institutlar da Canton-u seçdilər.

Məqalənin müəllifi: Thejaswini M A

Tərcümə: Block unicorn

Giriş

Bir şirkət müdafiədən hücuma keçəndə, öz mövqeyini dəyişəndə və ifadələrini təkmilləşdirəndə nə baş verir?

Bunu bilirik, çünki Microsoft illərdir bəyan edirdi ki, Linux-a qarşı heç bir düşmənçiliyi yoxdur. Lakin onlar dövlət satınalma iclaslarında görünməyə başlayıb, təhlükəsizlik brifinqləri keçirib, açıq mənbə proqramlarının dövlət infrastrukturuna təhlükə yarada biləcəyini arqumentləşdirirdilər. Google da on il boyunca nəşriyyatçılara bəyan edirdi ki, sadəcə məlumatı düzənləyir. Amma sonra xəbər pullu divarlarının demokratiyaya zərəri ilə bağlı tədqiqatlara vəsait ayırdı. Bir zamanlar “biz fərqli bir şey yaratdıq” deyirdilərsə, indi “onların yaratdığı şey təhlükəlidir” deyirlər. Əgər kifayət qədər yaxşısınızsa və lazımi əlaqələriniz varsa, texnologiyada üstün gəlməyə belə ehtiyac yoxdur. Sadəcə, texnologiyanın istiqamətini müəyyən edən şəxsin sizə rəqiblərinizdən daha çox etibar etməsinə əmin olun.

Hazırda Canton məhz bunu edir. Kriptovalyuta sektorunun bu müzakirələrdən böyük ölçüdə kənarda qalması ilə.

Bu ilin yanvarında qeyd etmişdim ki, Canton səmərəliliyi azadlıqdan üstün tutdu və institutlar Canton-u seçdi. O vaxtki arqument ondan ibarət idi ki, Canton və Ethereum fərqli auditoriyaya yönəlib, fərqli problemləri həll edirlər. O vaxt bu düzgün arqument idi. Amma sonradan Canton-un inkişaf istiqaməti dəyişdi.

Canton-un qurucuları həm açıq, həm də qapalı qapılar arxasında alıcıları və tənzimləyiciləri inandırmağa çalışırlar ki, sıfır bilik sübutları (ZKP) kritik maliyyə sistemləri üçün qəbuledilməz risk yaradır. Mən belə hesab edirəm ki, bu, tənzimləyici mövqelərin təşviqi məqsədi daşıyan bir PR kampaniyasıdır və eyni zamanda yüksək səviyyəli fond toplama prosesi ilə paralel aparılır; burada əsas investorlar arasında Goldman Sachs, Citadel, DRW, Circle, Paxos və Polychain var. JPMorgan Coin (JPM Coin) yanvarda Canton-da istifadəyə verildi. Visa martda super təsdiqləyici oldu. 27 martda LayerZero Canton-da birbaşa işləyən ilk interoperabilik protokoluna çevrildi və institutlara 165-dən çox açıq blokçeyn üzərində tokenləşdirilmiş aktivləri yönləndirməyə imkan verdi. $CC tokeninin tam seyrəlmə dəyəri 5 milyard dollardır.

Bunlar əsas məqam deyil. Demək istədiyim əsas məsələ odur ki, Canton hazırda bankların istifadə edə biləcəyi texnologiyalar spektrini müəyyənləşdirməyə çalışır. İndiyə qədər bu barədə yalnız Canton-un özü danışır.

ZK-ya qarşı arqumentlər

Canton-un əsas arqumenti belədir: sıfır bilik sübutlarındakı boşluqlar aşkar olunması çox çətin ola bilər, çünki əsas məlumatlar məxfidir. Əgər belə bir boşluq gizlicə yayılsa, audit izi və məsuliyyət mexanizmləri olmadan, bu ölümcül qüsur sayılır.

Onlar real bir nümunəyə diqqət çəkirlər. 16 aprel 2025-ci ildə Solana, sıfır bilik sübutlarına (ZKP) əsaslanan “məxfi transfer” funksiyasında bir sıfır gün boşluğunu aradan qaldırdı. Bu boşluq hücumçulara məhdudiyyətsiz token çapına imkan verə bilərdi. Hələ də məlum deyil ki, bu boşluq istifadə olunub və ya yox.

Bu arqumenti irəli sürən Canton-un həmtəsisçisi və əməliyyatlar direktoru Shaul Kfir-dir. O, həm də zk-SNARK sübutlarının yaradılması üçün C++ kitabxanası olan libsnark-ın həmmüəllifidir. Görəsən, özü başa düşmədiyi texnologiyanı inkar edirmi? Çətin ki.

Onun arqumenti belədir: sıfır bilik sübutları uğursuz olduqda, heç kim bundan xəbər tutmayacaq. Məlumat məxfi qalır, səhvlər gizlənir və problemə diqqət yetirənə qədər zərər artıq yayılıb. Tənzimləyici orqanlar üçün əsas vəzifə bankların pul yuyulmasını sübut etməməsidir, ona görə də “riyaziyyata etibar et” prinsipi onları qane etmir. Onlar qeydləri yoxlaya bilmək istəyir.

Canton-un modelində isə, bu qeydləri real vaxtda görə bilən yeganə qurum super təsdiqləyicilərdir, yəni əgər onların açarları ələ keçirilərsə, bir nöqtədə bütün sistemin iflasına səbəb olacaqlar.

Canton-un modelində, bu qeydləri real vaxtda görən yeganə qurum super təsdiqləyicilərdir və onların açarları sızsa, yeganə zəif nöqtəyə çevrilir.

Bu arqumentin tam mükəmməl olmasına ehtiyac yoxdur ki, təsirli olsun. Sadəcə məntiqli səslənməlidir və kriptovalyutaya şübhə ilə yanaşan insanları razı salmalıdır. Karyerasını kağız qeydlər və audit jurnalları üzərində quran insanlar üçün kriptovalyuta ciddi təhlükə yaradan kimi faktlar praktiki olaraq yox olur. Texniki mübahisədə qalib gəlməyə ehtiyac yoxdur, ancaq alternativin təhlükəli olduğuna onları inandırmalısan.

Problem nədədir?

ZKsync-in həmtəsisçisi Alex Gluchowski bu arqumentə ötən həftə cavab verdi. O qeyd etdi ki, Canton-un məntiqi çox ekstremaldır. Əgər texnologiya boşluqlara malikdirsə və bu boşluqlar faciəvi nəticələr doğura bilərsə, o zaman biz heç vaxt bu texnologiyadan istifadə etməməliyik. Bu məntiqi əsas götürsək, 1970-ci illərdə bütün sərnişin təyyarələrini dayandırmalı və yeni təyyarə istehsal etməməli idik. Fly-by-wire sistemləri boşluqlara malikdir, mühərrik kontrolerlərində problemlər var, avtopilot proqram təminatının da insanlara zərər vuran qəzalara səbəb olan qüsurları olub. Amma biz uçuşdan vaz keçmədik. Təyyarələrdə bir neçə müstəqil sistem olur və bir sistem sıradan çıxarsa, digəri istənilən problemi müəyyənləşdirib düzəldə bilir və təyyarənin qəzaya uğramasının qarşısını alır.

Canton operatorun açarının sızması halında nə baş verəcəyinə dair cavab verir? Hal-hazırda alternativ və ya ikinci səviyyə təhlükəsizlik mexanizmi mövcud deyil. Etibarlı operator yeganə müdafiə xəttidir. Əgər bu xətt kəsilərsə, zərər şəbəkədə sakitcə yayılacaq və heç kim nəzarət etməyəcək. Canton-un öz meyarlarına görə, bu arxitektura əsl tənzimləyici narahatlıq doğurmalıdır.

Texniki qüsurların qarşısının alınmasının yolu heç vaxt tam etibarlı texnologiya tapmaq olmayıb - əsas odur ki, nasazlıqları öncədən aşkar edib sonda dayanıqlı olan sistemlər qurulsun. Nüvə reaktorunun təhlükəsizliyi onun proqram təchizatının həmişə işləməsində deyil, çünki bir zəncir sıradan çıxsa, fəlakət üçün digər beş zəncirin də eyni anda pozulması lazımdır. Kardiostimulyatorlar və sərnişin təyyarələri də belədir. Buradakı mühəndislik prinsipi çoxlaylılıq və izolyasiyadır. Bir neçə müstəqil sistem qurmaq lazımdır - bir qat sıradan çıxarsa, digəri kompensasiya etsin. Eyni zamanda, sistem nasazlıq verdikdə, ziyan bütün sistemə yox, daxilində məhdud qalacaq şəkildə dizayn olunmalıdır.

Gluchowski Canton-un öz arxitekturasını da eyni sınağa çəkdi. Canton-un məxfi və bütövlük modeli tək bir mexanizmdən asılıdır: etibarlı operatorlar iştirakçılar arasında məlumatı izolyasiya edir. Bu modeldə kriptoqrafik yoxlama və ya müstəqil təftiş mexanizmi yoxdur. Əgər operatorun açarı sızarsa, pozulmuş vəziyyət səsizcə şəffaf olmayan UTXO zəncirində yayılacaq və heç bir monitorinq mexanizmi olmayacaq. Canton-un öz məntiqinə görə (tək nöqtə uğursuzluğu, potensial fəlakətlər), bu məhz tənzimləyici orqanların diqqətini çəkməli olan arxitekturadır.

ZK çatışmazlıqları, Solana-nın sıfır gün boşluğu - bunlar real problemlərdir. Amma etibarlı olmayan komponentləri başqa bir institusional maskalı tək nöqtəli risklə əvəzləmək həll deyil. Doğru yanaşma müstəqil çoxqatlı müdafiə sistemlərinin yaranmasıdır, hücum səviyyəsini dizaynla məhdudlaşdırır və açıq rəqib təzyiqi ilə onilliklər boyu stress-testdən keçmiş olur. EVM indi dünyanın ən peşəkar hücumçularının bir neçə onillikdə, yüz milyardlarla dollar xərc çəkərək sınaqdan çıxarıb qənaətbəxş nəticə verdiyi bir arxitekturaya çevrilib. Canton-un ZKP-yə dair hər bir yetkinlik arqumenti eyni dərəcədə DAML üçün də keçərlidir, amma oradakı təmkin mexanizmləri əhəmiyyətli dərəcədə zəifdir.

Bunlar bu mübahisəni bitirmir, lakin söhbətin istiqamətini dəyişir. Risk menecmentində bir institusional yanaşma tənzimləyici təlimatların tərtibi zamanı öz yanaşmasının yeganə üstün yol olduğunu müdafiə etməkdir.

Canton-un arqumenti vacib bir məqamı tamamilə nəzərə almır. Sıfır bilik texnologiyaları sabit risk səviyyəsinə malik deyil, orada riski aşağı salan element, daha çox insanın yoxlama prosesinə qoşulmasıdır. Əsas mexanizm ondadır ki, sıfır bilik sübutları bir bəyanatın doğruluğunu əsas məlumatları açıqlamadan təsdiq etməyə imkan verir. Yoxlayıcılar sübutun özünü yoxlayırlar, datanı yox. Bir sübut sistemini müstəqil yoxlayıcılar nə qədər çox test etsə, hər hansı boşluğu və ya manipulasiyanı aşkar etmək bir o qədər çətin olur. Nethermind 2025-ci ildə EasyCrypt ilə on-chain ZKsync yoxlayıcısının düzgünlüyünü formal olaraq təsdiqlədi və bu, real vaxtlı sıfır bilik sistemində tamamlanan ilk rəsmi sübut oldu. Bu göstərir ki, açıq sistemlərin rəqib yoxlaması zamanla aydın şəkildə daha güclü nəticələr verir.

Canton-un modeli isə tamamən əksinədir. Etibar az sayda təsdiqlənmiş operatora cəmlənir, burada yığılmış təsir fərqli olur. Yalnız təsdiqlənmiş yoxlayıcıların olduğu bağlanmış sistemin əməliyyat gücü və yoxlama dərəcəsi məhduddur. Kimlərin yoxlama haqqı var - bu, təhlükəsizlik mübahisəsində əhəmiyyətsiz detal deyil. Yoxlayıcıların sayı artdıqca açıq ZK ekosistemi daha yol keçilməz olur. İcazəli etibar modelinin gücü və zəifliyi ən zəif operatoruna bağlıdır. 2024-cü ildə məlum olan hücumlara dair aparılan sistemli təhlildə ZK sistemlərində qeydə alınan circuit-level-dakı boşluqların 96 faizi məhdudiyyət çatışmazlığı səbəbilə yaranıb və məhz açıq rəqib yoxlama prosesi bu tip boşluqları aşkara çıxarmaq üçün nəzərdə tutulub. Canton-un işarə etdiyi bu boşluqlar gerçəkdir. Bu boşluqları aşkar və həll etmək üçün məhz açıq ekosistem lazımdır. Ekosistemi bağlamaq boşluqları yox etmir, onları izləyən insan sayını azaldır.

Canton artıq stereotiplərlə kifayətlənmir

Əvvəllər deyirdim ki, Canton paralel sistem kimi mövqeləndirilir və fərqli istifadəçi qruplarının fərqli problemlərini həll edir, Ethereum-la eyni bazar uğrunda rəqabət aparmır.

LayerZero-nun inteqrasiyası bu vəziyyəti dəyişdi. Bu, Canton-un ənənəvi maliyyə institutlarına 165-dən çox açıq blokçeyndə tokenləşdirilmiş qiymətli kağızlar, rəqəmsal istiqrazlar və səhmləri marşrutlaşdırmaq imkanı verir, həm də uyğunluq və məxfilik tələblərini qoruyur. İnvestorlar artıq xarici açıq şəbəkələrdəki stabilcoin-lərlə Canton-da yaradılan yerli tokenləşdirilmiş real dünya aktivlərini ala bilər. Canton-un yerli token alətləri digər ekosistemlərə çıxış əldə edərək ikinci bazarlarda ticarətə məruz qalır.

LayerZero Labs-ın baş direktoru Bryan Pellegrino deyib: “Canton artıq ənənəvi maliyyənin infrastrukturunu qurub və hər gün 350 milyard dollardan çox ABŞ dövlət istiqrazı repo əməliyyatları həyata keçirir. LayerZero-nun vəzifəsi bu aktivlərin qlobal bazarlarda, bütün blokçeynlərdə hərəkət edə bilməsini təmin etməkdir.”

Canton kriptovalyuta likvidlik hovuzuna daxil olur, ondan uzaqlaşmır. Bu isə gərginlik yaradır. Canton-un qurucuları tənzimləyici orqanlarla qapalı qapılar arxasında müzakirələr aparır və hesab edirlər ki, sıfır bilik sübutları institusional maliyyə üçün həddindən artıq təhlükəlidir. Eyni zamanda, Canton əsaslı aktivlər LayerZero sayəsində açıq blokçeyn ekosisteminə daxil olur və burada sıfır bilik sübutları infrastrukturun mühüm hissəsidir. Buraya Canton-un institusional alternativi kimi mövqelənən məhsullar da daxildir.

Bütün bunlar praktik olaraq nə deməkdir? Hər hansı bank Canton-da tokenləşdirilmiş ABŞ dövlət istiqrazı saxlayır. LayerZero vasitəsilə bu istiqrazlar Ethereum-a və ya Arbitrum-a köçürülə bilər, orada isə Aave-də girov, Ondo-da kredit aləti və ya digər DeFi borc protokollarında əsas aktiv kimi istifadə oluna bilər. Bu alət Canton platformasında institusional səviyyədə uyğunluq sərgiləyir. Likvidlik isə təmiz kripto mənşəlidir. Ondo Finance artıq LayerZero istifadə edərək oxşar funksionallıq yaradıb. Onların tokenləşdirilmiş istiqraz məhsulu olan USDY dörd blokçeyndə işləyir, 700 milyon dollar TVL toplayır və DeFi-də girov kimi istifadə olunur. Canton indi həqiqətən o ekosistemə birbaşa çıxış əldə edir. Banklar gəlir və kompozisiyalı imkanlar qazanır. DeFi institusional girov əldə edir. Canton isə tənzimləyici orqanlara arqumentləşdirə bilər ki, sıfır bilik sübutları (ZKPro) həddindən artıq təhlükəlidir, lakin onların aktivləri sərbəst şəkildə əsaslanan blokçeynlərdə hərəkət edə bilər.

Əgər məqsəd tənzimləyici nəzarəti ələ keçirməkdirsə, bir tərəfdən kripto infrastrukturundan istifadə edib, digər tərəfdən isə əsas məxfi texnologiyanın sistemik risk olduğunu bildirmək məntiqli strategiyadır və özlüyündə ziddiyyət deyil. Bunu demək olar, çünki sıfır bilik cəbhəsi hələ də eyni miqyasda cavab verə bilmir.

Keçən həftəyə qədər ZK cəbhəsinin ən diqqətçəkən tənzimləyici töhfəsi Gluchowski-nin statusu idi. Bu, həqiqətən yaxşı yazıdır. Canton tərəfi bu görüşlərə hüquqşünaslarla daxil olur. Goldman Sachs-ın əlaqələri var. Onlar onillərdir tənzimləyici orqanlarla etimad qurmaq üzərində çalışıblar, bu isə sistem baxımından mühüm bankın nələri işlədə biləcəyini müəyyən edir.

Ethereum hansı riski daşıyır?

Bu, istər Ethereum-a sahib olan, istərsə də institusional tokenləşmənin inkişaf istiqamətinə maraq göstərən hər kəs üçün abstrakt məsələ deyil.

Əgər Canton tənzimləyici mübarizədə qalib gəlsə, yəni sıfır bilik sübutları çox riskli, çox qaranlıq, çox yenilikçi sayılıb sistem baxımından əhəmiyyətli institutlara uyğun gəlmədiyi halda, Ethereum-un institusional ödəniş bazarına çıxışı tam açılmazdan əvvəl bağlanacaq. Larry Fink-in illik məktubunda bəhs etdiyi 100 trilyon dollarlıq tokenləşmə imkanları icazəli ödəniş üsullarında davam edəcək. Ethereum DeFi üçün hesablaşma qatını təmin edə bilər. Bu əhəmiyyətlidir, lakin o, qlobal maliyyə ödəniş təbəqəsi deyil.

Əgər sıfır bilik (ZK) cəbhəsi qalib gəlsə və zkSync-in Prividium-u və yeni yaranan institusional səviyyəli sıfır bilik infrastruktur layihələri Canton-un modelinə paralel və ya ondan əvvəl təsdiq alsa, vəziyyət kəskin dəyişəcək. Decentralizə olunmuş maliyyəni (DeFi) dəstəkləyən blokçeyn artıq institusional tokenləşməni daşıyacaq. Ethereum-un maliyyə sistemindəki yeri yüksələcək. Əvvəl institutlar tərəfindən kənarda qala biləcək aktivlər, sonda əsas institusional bazaya çevriləcək.

Visa yeni Canton-da super təsdiqləyici node oldu. DTCC istehsala keçməkdədir. Broadridge artıq Canton-da gündəlik yüz milyardlarla dollarlıq əməliyyatlara nəzarət edir. Sınaqdan keçən institutlar arasında Goldman Sachs, BNP Paribas, Tradeweb və Citadel Securities var. İnstitusional ödəniş mexanizmi artıq işlək və kifayət qədər uzun müddətdir ki, əhəmiyyətli impuls toplayıb.

Bu ilin yanvarında dedim ki, Canton-un məqsədi Ethereum-u əvəz etmək deyil. Bu, hələ də dəyişməyib. Onun məqsədi Ethereum-u əvəz etməkdən daha aydın və daha səmərəlidir. Məqsədə çatmaq üçün Ethereum-un heç vaxt eyni bazarda rəqabət aparmaq şansı olmasın. Daha yaxşı məhsul inkişaf etdirməklə yox, erkən sertifikat qazanmaqla buna nail olunur. Yəni, tənzimləyici orqanlar texnologiyaya qarışmamışdan qabaq sertifikat qazanıb, bundan sonra bütün əlaqəli texnologiyaların qiymətləndirilməsi üçün baza təyin etməklə.

Kriptovalyuta hər zaman ölçüləbilən göstəricilərlə rəqabət aparıb: ümumi kilidli dəyər (TVL), komissiyalar, istifadəçi sayı, həcmi və token qiyməti. Canton isə bu göstəricilərlə rəqabət aparmayıb. O, görünməz və ləng qurulan etimada əsaslanır və bu etimad bir dəfə başqasının əlində olarsa, təkrar etmək mümkün olmur.

Maraqlıdır ki, sıfır bilik sübutları məhz Canton-un istismar etdiyi problemi həll etmək üçün icad edilib. Riyaziyyat bir məsələni nəticə göstərmədən sübut edə bilirsə, heç kimə etibar etməyə lüzum yoxdur. Canton-un arqumenti isə budur: riyaziyyat özü də etibarlı deyil, ona görə də institutlara etibar edilməlidir. Kim qatışıqlı riskə son adı çəkiləndirsə, qalib odur.