Nguồn cung dầu mỏ gián đoạn, liệu đây có phải là ngòi nổ tiếp theo cho giá nhôm tăng vọt?

Xung đột tại Vịnh Ba Tư tiếp tục làm rung chuyển thị trường hàng hóa toàn cầu, ngành công nghiệp nhôm đang phải đối mặt với một rủi ro cung ứng từng bị đánh giá thấp nghiêm trọng - dầu mỏ cốc (petroleum coke).

Theo Fast Track Trading Desk, báo cáo nghiên cứu mới nhất của JPMorgan cảnh báo rằng, khoảng 20% nguồn cung toàn cầu của nguyên liệu chủ chốt trong luyện nhôm này đang bị ảnh hưởng trực tiếp từ việc phong tỏa Eo biển Hormuz. Nếu tình trạng thiếu hụt trầm trọng hơn, năng lực luyện nhôm ngoài khu vực Vùng Vịnh sẽ chịu thêm tác động, khiến thị trường nhôm toàn cầu vốn đã thiếu hụt càng trở nên eo hẹp.

Nhóm nghiên cứu hàng hóa JPMorgan trước đó dự báo thị trường nhôm toàn cầu sẽ thiếu hụt khoảng 2 triệu tấn vào năm 2026. Trong báo cáo ngày 5/5, giá dầu mỏ cốc đến nay chỉ mới tăng khoảng 21%, thấp hơn đáng kể so với dầu Brent hơn 50% và nhiên liệu hàng không trên 80%, cho thấy thị trường chưa định giá đầy đủ rủi ro này. Nếu nguồn cung dầu mỏ cốc tiếp tục xấu đi, giá nhôm sẽ đối mặt với một làn sóng tăng giá mới.

Dựa trên những nhận định trên, JPMorgan duy trì khuyến nghị tăng tỷ trọng đối với Norsk Hydro, Aluminum Corporation of China, China Hongqiao, Press Metal, Vedanta và Hindalco, cho rằng các công ty này sẽ hưởng lợi từ đòn bẩy tích cực do giá nhôm tại Sở giao dịch kim loại London tăng cao.

Dầu mỏ cốc: Nguyên liệu không thể thiếu nhưng ít ai biết trong luyện nhôm

Dầu mỏ cốc là nguyên liệu cốt lõi trong quy trình luyện nhôm, nhưng từ lâu vẫn nằm ngoài tầm quan sát chủ đạo của thị trường. Trong công nghệ điện phân Hall-Héroult, cực dương carbon được tạo bởi dầu mỏ cốc nung (CPC) pha trộn với nhựa đường than đá, sau khi nhúng vào bể điện phân sẽ bị tiêu hao liên tục trong quá trình luyện kim, do đó phải thường xuyên bổ sung. Để sản xuất một tấn nhôm, cần tiêu thụ khoảng 0,4 đến 0,5 tấn cực dương carbon.

Xét về cơ cấu thị trường, khoảng 80% dầu mỏ cốc xanh toàn cầu là cấp nhiên liệu, chủ yếu tiêu thụ trong ngành xi măng; khoảng 20% là loại nung, sản xuất nhôm và thép buộc phải sử dụng loại chất lượng cao này. Mặc dù ngành nhôm và kim loại chỉ chiếm khoảng 8% tổng nhu cầu dầu mỏ cốc xanh thế giới, nhưng trong phân khúc dầu mỏ cốc nung, ngành nhôm chiếm tỷ trọng lên tới khoảng 40%, là nhóm tiêu thụ lớn nhất.

Ngoài ra, quy mô thị trường dầu mỏ cốc tương đối nhỏ, mức độ minh bạch thấp, chưa được tài chính hóa nhiều, người tiêu dùng hầu như không có công cụ phòng vệ giá hữu hiệu, khiến thị trường này đặc biệt dễ tổn thương trước các cú sốc cung ứng.

Phong tỏa Hormuz: Chuỗi truyền dẫn tác động nhiều tầng

Việc phong tỏa kéo dài Eo biển Hormuz đang tác động đến chuỗi cung ứng nhôm toàn cầu thông qua nhiều kênh khác nhau. Khu vực Trung Đông chiếm khoảng 40% nguồn cung dầu thô toàn cầu, trong đó Vịnh Ba Tư chiếm khoảng 20%, tình trạng thiếu hụt dầu thô đã khiến công suất lọc dầu ở nhiều vùng bị thu hẹp, qua đó ảnh hưởng đến nguồn cung dầu mỏ cốc, một sản phẩm phụ của lọc dầu.

Ước tính, khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ cốc trên thế giới bị ảnh hưởng trực tiếp bởi việc phong tỏa Eo biển Hormuz. Xét về phân bổ khu vực, châu Á - Thái Bình Dương chiếm khoảng 35% nguồn cung dầu mỏ cốc nung toàn cầu, song khu vực này phụ thuộc nhiều vào dầu thô nhập khẩu từ Vùng Vịnh, do đó mức độ bị tác động thực tế có thể còn lớn hơn.

Đồng thời, bản thân khu vực Vùng Vịnh có năng lực luyện nhôm khoảng 7 triệu tấn/năm, tương đương khoảng 9% tổng công suất toàn cầu. Đã có hai nhà máy luyện nhôm bị tấn công, khiến khoảng 3% công suất nhôm toàn cầu bị gián đoạn. Ngoài ra, khu vực này mỗi năm bình thường phải nhập khoảng 8 triệu tấn alumina qua Eo biển Hormuz - nguyên liệu chủ chốt khác của luyện nhôm - và việc phong tỏa Eo biển đã khiến nguồn cung này gặp khó khăn nghiêm trọng.

Nếu xung đột được giải quyết, năng lực phục hồi của các nhà máy lọc dầu có thể nhanh hơn phục hồi công suất luyện nhôm, bởi thời gian sửa chữa nhà máy luyện nhôm bị hư hại có thể kéo dài từ 12 đến 18 tháng. Điều này có nghĩa là, khi nguồn cung dầu mỏ cốc phục hồi nhưng công suất luyện nhôm vẫn chưa hoạt động trở lại, diễn biến thị trường sẽ càng phức tạp.

Nhà sản xuất: Chưa thiếu hàng nhưng áp lực chi phí đã rõ

Báo cáo qua mùa kết quả quý 1/2026 và khảo sát ngành đã tổng hợp những tuyên bố mới nhất về tình hình nguồn cung dầu mỏ cốc từ các nhà sản xuất nhôm lớn, nhìn chung cho thấy tín hiệu pha trộn "chưa thiếu hụt, nhưng chi phí tăng".

Alcoa cho biết, khu vực Vùng Vịnh thường là khu vực nhập ròng dầu mỏ cốc, mỗi năm nhập khoảng 1 triệu tấn dầu mỏ cốc nung, chiếm khoảng một phần ba nhu cầu tại chỗ, các nhà máy nung địa phương đã hoạt động gần hết công suất. Công ty nắm trong tay 1 đến 2 tháng tồn kho, áp dụng cơ chế định giá theo quý, đồng thời tiết lộ rằng giá dầu mỏ cốc biến động 10 USD/tấn sẽ kéo theo biến động chi phí hàng năm khoảng 8 triệu USD. Tại cuộc họp kết quả kinh doanh quý I, Alcoa cảnh báo rằng các xáo trộn quanh Eo biển Hormuz đang đẩy chi phí và mức độ bất ổn của cực dương nhập khẩu, dầu mỏ cốc nung cũng như nhựa đường than đá tăng cao, dự báo đà tăng giá dầu mỏ cốc xanh sẽ dần truyền dẫn sang các quý sau.

Norsk Hydro cho biết phần lớn hợp đồng mua dầu mỏ cốc có thời hạn từ 1 đến 2 năm, áp dụng cơ chế điều chỉnh giá hàng quý, hiện tại không thiếu dầu mỏ cốc hay cực dương carbon tại các nhà máy luyện nhôm của mình. Press Metal nhập cực dương nung sẵn từ các nhà cung cấp như Sơn Đông, duy trì tồn kho khoảng 1,5 đến 2 tháng, cũng khẳng định hiện không gặp vấn đề cung ứng. Các nhà sản xuất China Aluminum thường mua trực tiếp cực dương nung sẵn, nên mức độ nắm bắt thị trường dầu mỏ cốc thượng nguồn hạn chế; Hongqiao giữ khoảng 1 tháng tồn kho cực dương từ nhiều nhà cung cấp trong nước, nguồn cung ổn định, mức tăng giá ôn hòa, với biên lợi nhuận hiện tại có thể dễ dàng hấp thụ chi phí này.

Xét về cơ cấu chi phí, chi phí liên quan đến carbon (bao gồm dầu mỏ cốc) chiếm từ 15% đến 20% chi phí tiền mặt C1 cho luyện nhôm. Trong đó Norsk Hydro chiếm khoảng 18%, Alcoa khoảng 16%.

Công nghệ thay thế: Hướng đi dài hạn, trước mắt chưa khả thi

Giảm và thậm chí loại bỏ sự phụ thuộc vào dầu mỏ cốc là một trong những chủ đề trọng tâm trong lộ trình giảm phát thải của ngành nhôm, nhưng JPMorgan cho rằng trong trung và ngắn hạn ngành vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu này.

Ở lĩnh vực công nghệ cực dương trơ, Rio Tinto và Alcoa đã thành lập liên doanh công nghệ ELYSIS, dự kiến tháng 11/2025 sẽ ra mắt bể điện phân cực dương trơ thương mại đầu tiên tại nhà máy luyện nhôm Alma (Québec), công nghệ này thải ra oxy thay vì CO2 và không cần tiêu thụ dầu mỏ cốc. Rusal vào tháng 8/2025 cũng công bố lần đầu tiên sản xuất ổn định thành công phôi nhôm tiêu chuẩn P1020 bằng công nghệ cực dương trơ.

Norsk Hydro lại chọn hướng đi khác. Công ty tỏ ra thận trọng với công nghệ cực dương trơ, thay vào đó phát triển công nghệ thu gom và lưu trữ carbon (CCS) như một giải pháp chuyển tiếp cho các nhà máy hiện hữu, đồng thời hợp tác với Verdox - một công ty xuất phát từ MIT - thử nghiệm công nghệ thu gom carbon điện hóa tại nhà máy Sunndal, hướng tới mục tiêu vận hành thương mại đầu tiên vào năm 2029. Lộ trình dài hạn HalZero của Norsk Hydro hướng đến việc chuyển hóa alumina thành nhôm clorua trước khi điện phân, giúp giữ nguyên clo và carbon trong quy trình khép kín, chỉ xả thải oxy.

Norsk Hydro xác nhận trong công bố kết quả quý 1/2026 rằng cơ sở thử nghiệm HalZero đã vận hành thành công, nhưng nhấn mạnh công nghệ vẫn ở giai đoạn phát triển ban đầu và chỉ phù hợp với các dự án xây dựng nhà máy mới. Ngoài ra, công ty cũng đang nghiên cứu sử dụng nguyên liệu sinh học thay thế dầu mỏ cốc và nhựa đường than đá, nhưng công nghệ vẫn ở giai đoạn phát triển.