Nhật Bản đang kéo cả thế giới "xuống nước"

Lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản đã vượt ngưỡng 3% lần đầu tiên trong 30 năm, Viện Nghiên cứu Nomura cảnh báo rằng làn sóng tăng lợi suất trái phiếu dài hạn toàn cầu lần này bắt nguồn chính từ Nhật Bản, chứ không phải do các yếu tố bên ngoài. Rủi ro tài khóa của Nhật Bản cùng với kỳ vọng bình thường hóa chính sách tiền tệ đang lan rộng qua thị trường trái phiếu toàn cầu, tạo ra mối đe dọa mang tính hệ thống đối với cổ phiếu công nghệ, đầu tư AI cũng như nền kinh tế thực.

Lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm (JGB) trong phiên giao dịch tại Tokyo đã có lúc vượt ngưỡng 3,0%, lần đầu tiên kể từ tháng 9/1996. Theo Sàn giao dịch Chasewind, chuyên gia kinh tế trưởng Takahide Kiuchi của Viện Nghiên cứu Nomura trong báo cáo mới nhất chỉ ra rằng, lợi suất JGB 10 năm đã tăng tổng cộng khoảng 1,4 điểm phần trăm trong năm qua, trong khi lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm chỉ tăng khoảng một nửa so với Nhật Bản, điều này cho thấy xu hướng tăng lợi suất trái phiếu Nhật chủ yếu được thúc đẩy bởi các yếu tố nội địa, thay vì tác động từ thị trường nước ngoài.

Theo Takahide Kiuchi, xét về mặt tuyệt đối, lợi suất JGB đã đạt đỉnh cao nhất trong 30 năm qua, trong khi lợi suất trái phiếu Mỹ mới chỉ trở lại mức đỉnh đầu năm 2025, lợi suất trái phiếu chính phủ Đức 10 năm là cao nhất kể từ 2011, còn trái phiếu chính phủ Anh 10 năm đạt mức cao nhất kể từ 2008. So sánh tổng thể, Nhật Bản có khả năng là ngòi nổ thúc đẩy tăng lợi suất dài hạn toàn cầu, chứ không chỉ là người theo sau bị động. Đồng thời, chính quyền Trump cũng bắt đầu can thiệp hiếm gặp vào chính sách kinh tế của Nhật, gây sức ép lên Ngân hàng Trung ương Nhật Bản về việc tăng lãi suất và ép chính quyền Takamichi thắt chặt chính sách tài khóa.

Ba yếu tố thúc đẩy lợi suất JGB vượt 3%

Theo Viện Nghiên cứu Nomura, lợi suất trái phiếu Nhật Bản kỳ hạn 10 năm đã tiến sát mức 3% ngay từ tháng 8 và cuối cùng vượt mốc tròn này trong phiên 1/9, đứng sau đó là ba động lực chính.

Thứ nhất, kỳ vọng Fed tăng lãi suất ngày càng tăng. Phát biểu của Chủ tịch Fed Kevin Warsh tại hội nghị Jackson Hole gần đây đã củng cố kỳ vọng của thị trường về khả năng Fed tăng lãi suất trong cuộc họp Ủy ban Thị trường Mở Liên bang (FOMC) tháng 9, khiến thị trường trái phiếu toàn cầu chịu áp lực.

Thứ hai, kỳ vọng Ngân hàng Trung ương Nhật Bản tăng lãi suất ngày càng cao. Thị trường cho rằng BoJ sẽ nâng lãi suất chính sách tại cuộc họp chính sách tiền tệ tháng 9, tiếp tục đẩy lợi suất JGB tăng mạnh.

Thứ ba, rủi ro thâm hụt ngân sách Nhật Bản gia tăng mạnh. Đến cuối tháng 8, tổng số ngân sách dự toán cho tổng thu tài khóa năm 2027 do các bộ ngành Nhật nộp đã cao hơn ngân sách tài khóa năm 2026 khoảng 20 nghìn tỷ yên, làm gia tăng lo ngại của thị trường về nguy cơ xấu đi của tài chính Nhật Bản.

Rủi ro tài khóa là nguyên nhân chính làm lợi suất tăng

Viện Nghiên cứu Nomura đã phân tích các yếu tố dẫn đến lợi suất trái phiếu Nhật kỳ hạn 10 năm tăng 1,4 điểm phần trăm trong năm qua, kết quả cho thấy kỳ vọng lạm phát đóng góp khoảng 0,49 điểm phần trăm, thay đổi tỷ lệ sở hữu JGB của Ngân hàng Trung ương Nhật đóng góp khoảng 0,08 điểm phần trăm, mức tăng lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm đóng góp khoảng 0,08 điểm phần trăm, thay đổi kỳ vọng lãi suất thực tế chính sách đóng góp khoảng 0,15 điểm phần trăm, còn yếu tố "khác" đóng góp lên đến 0,60 điểm phần trăm – được coi là phản ánh chính mức phí rủi ro do tình trạng tài chính công Nhật Bản xấu đi.

Điều này có nghĩa là trong các yếu tố thúc đẩy xu hướng tăng lợi suất JGB, và phí rủi ro tài khóa là yếu tố đơn lẻ lớn nhất, vượt xa ảnh hưởng của kỳ vọng lạm phát và kỳ vọng chính sách tiền tệ.

Takahide Kiuchi cho rằng, lợi suất dài hạn tăng không phải lúc nào cũng là "điềm xấu" – nếu nguyên nhân là do triển vọng tăng trưởng kinh tế được nâng cao hoặc kỳ vọng lạm phát tăng lên thì lãi suất thực chưa hẳn đã tăng, cũng như tác động tiêu cực lên kinh tế sẽ bị hạn chế. Nhưng nếu nguyên nhân chủ yếu là do rủi ro tài khóa, thường sẽ có tác động tiêu cực thực sự đến hoạt động kinh tế, và các cú sốc này thường chậm xuất hiện và khó nhận biết hơn so với lợi suất ngắn hạn tăng.

Chính quyền Trump hiếm khi can thiệp vào chính sách kinh tế Nhật Bản

Chính quyền Trump đã bắt đầu can thiệp vào chính sách kinh tế của Nhật Bản theo cách chưa từng có. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Bessent tại hội nghị G20 các Bộ trưởng Tài chính và Thống đốc Ngân hàng Trung ương đã trực tiếp yêu cầu Bộ trưởng Tài chính Nhật Katayama Satsuki và Thống đốc Ngân hàng Trung ương Nhật Ueda Kazuo phải truyền tải rõ ràng con đường đảm bảo tính bền vững tài khóa và kế hoạch tăng lãi suất.

Trước đó, Bộ trưởng Bessent cũng đã công khai bày tỏ kỳ vọng về việc Ngân hàng Trung ương Nhật Bản tăng lãi suất ngay sau khi can thiệp chung vào thị trường ngoại hối Nhật-Mỹ cuối tháng 7. Viện Nghiên cứu Nomura nhận định, logic phía sau hành động của chính quyền Trump là: Yên Nhật tiếp tục mất giá cùng với giá trái phiếu Nhật giảm (lợi suất tăng) có thể gây ảnh hưởng tiêu cực cho nước Mỹ và thị trường toàn cầu, vì vậy Washington đang chủ động can thiệp mạnh vào định hướng chính sách kinh tế của Nhật, thúc ép Ngân hàng Trung ương Nhật tăng lãi suất và yêu cầu chính quyền Takamichi thắt chặt chính sách mở rộng tài khóa.

Báo cáo cho biết, nếu chính quyền Takamichi từng bước điều chỉnh lập trường tài khóa tích cực, nguy cơ xấu đi của tài chính Nhật sẽ giảm bớt và áp lực tăng lợi suất JGB kỳ hạn 10 năm cũng sẽ được xoa dịu.

Lợi suất JGB tăng có thể kích hoạt biến động tài chính toàn cầu và làm nguội cơn sốt AI

Viện Nghiên cứu Nomura cảnh báo, làn sóng tăng lợi suất dài hạn toàn cầu khởi phát từ Nhật Bản có thể gây ra cú sốc tiềm tàng đối với nền kinh tế và hệ thống tài chính thế giới.

Về mặt vĩ mô, lợi suất dài hạn tăng sẽ làm tăng chi phí lãi vay ngân sách chính phủ các nước, dễ dẫn đến vòng xoáy tiêu cực "tài khóa xấu đi – lợi suất tăng", đồng thời làm giảm giá trị thị trường của các tài sản dạng trái phiếu trong danh mục của các tổ chức tài chính, đe dọa sự ổn định cân đối tài sản. Ngoài ra, xu hướng lãi suất tăng còn gây áp lực lên giá các tài sản rủi ro như bất động sản và cổ phiếu.

Đặc biệt đáng chú ý là nhóm cổ phiếu công nghệ và liên quan đến AI - đây là nhóm tài sản nhạy cảm nhất với lãi suất tăng. Theo Takahide Kiuchi, nếu xu hướng tăng lợi suất dài hạn toàn cầu với lõi là Nhật Bản duy trì, có thể kéo theo sự nguội lạnh của làn sóng AI trên thị trường chứng khoán. Việc giảm giá cổ phiếu liên quan đến AI sẽ khiến các doanh nghiệp trong ngành khó huy động nguồn vốn đầu tư lớn qua phát hành cổ phiếu hoặc trái phiếu, từ đó cản trở bành trướng đầu tư tài sản vật chất cho hạ tầng AI.

"Điều này có thể không đơn thuần là sự nguội đi dần của các hoạt động kinh tế toàn cầu mà hoàn toàn có khả năng gây ra cú sốc giảm tốc bất ngờ", báo cáo viết. Viện Nghiên cứu Nomura cho rằng, đây cũng là một phần lý do vì sao chính quyền Trump lựa chọn can thiệp trực tiếp hiếm gặp, kêu gọi Nhật tránh xa các con đường chính sách dễ dẫn đến yên mất giá sâu hơn và lợi suất trái phiếu dài hạn tăng vọt.