AI gullab-yashnayotgan paytda, Yaponiya ishlab chiqarish sohasi nega "faqat daromad qiladi, lekin kengaytirmaydi"?

Dunyo bo‘ylab AI investitsiyalarining kuchayishi yarimo‘tkazgichlar va elektron komponentlarga katta talabni yuzaga keltirmoqda, Yaponiya eksport narxlari ham oshib bormoqda, biroq eksport hajmi deyarli o‘zgarmayapti. Koreya Respublikasida narxlar va hajm birga oshgan bo‘lsa, Yaponiya sanoati bu tarixiy imkoniyatni qo‘ldan boy berayotgandek ko‘rinadi.

Quyosh izidan Yangi savdo maydonining (Trading Wind Platform) xabar berishicha, Deutsche Securities bosh iqtisodchisi Kentaro Koyama 19-avgust kuni chop etgan tadqiqot hisobotiga ko‘ra, bu paradoksning sababi faqat kapital yetishmasligida emas, balki chuqurroq – mehnat bozori strukturasida joylashgan to‘siqlardadir: mehnat bozori qat’iyligi va kompaniyalar qisqa muddatli boshqaruv madaniyati, resurslarni yuqori o‘sish sohalarga qayta joylashtirishga to‘sqinlik qilmoqda. Hisobotda bu struktura muammosi Yaponiya kompaniyalarining AI davrida imkoniyatlarni qo‘lga kiritishi uchun jiddiy to‘siq ekani qayd etilgan.

Hisobotga ko‘ra, yuqoridagi muammo Yaponiya hukumati o‘sish strategiyasi natijadorligiga ham ta’sir qilmoqda. Takachi kabineti strategik 17 ta sohaga, jumladan, ishlab chiqarishga ham katta ichki investitsiyalar yo‘naltirishni maqsad qilgan bo‘lsa-da, mehnat bozoridagi strukturaviy muammolar bartaraf qilinmasa, bu investitsiyalar real quvvat o‘sishiga olib kelmaydi.

AI bilan bog‘liq investitsiyalar global ma’lumot markazlari qurilishini tezlatdi va yarimo‘tkazgich hamda xotira chiplariga talab keskin oshdi. Yaponiya, Koreya va Tayvan global zanjirdagi muhim yetkazib beruvchi markazlar bo‘lib, lekin bu davr o‘zaro mutlaqo har hil natijaga olib keldi.

2025-yildan boshlab savdo ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, Koreya va Tayvanning elektron mahsulotlari eksporti sezilarli o‘sdi, ammo Yaponiya eksporti deyarli o‘zgarishsiz qoldi. Shu paytda uchala mamlakatda ham eksport narxlari o‘sib bormoqda, bu esa bozorda haqiqiy talab borligini tasdiqlaydi. Elektron komponentlar segmentida, Yaponiya eksport narxlari Tayvan narxidan ham tezroq o‘sdi. Hatto nisbiy ustunlikka ega bo‘lgan integral sxemalar yo‘nalishida ham, Yaponiya eksport summasi keskin oshgan, eksport hajmi esa o‘zgarmagan.

Quvvat ishlab chiqarish bo‘yicha ham tafovut muhim. 2024-yildan boshlab, Koreya va Tayvanning elektron komponent ishlab chiqarish ko‘lami tez kengaydi, Yaponiya esa hali ham 2021-yilgi eng yuqori nuqtasidan pastda. Hisobotga ko‘ra, Yaponiya eksport narxining oshishi – mahsulotlari global zanjirda muhim va narx belgilash layoqatiga ega ekanidan dalolat va talab yetishmasligidan emas. Aksincha, Yaponiya eksportchilari ko‘proq yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlarni tanlaydi, — "kam hajm, yuqori foyda" strategiyasini olib borib, "ko‘p hajm, kam foyda" yo‘lidan qasddan voz kechmoqda.

Taklif tomonda, Yaponiyaning elektron komponentlari sohasida ishlab chiqarish quvvatining to‘planish muammosi anchadan beri mavjud. Ma’lumotlarga ko‘ra, bu soha quvvat indeksi 2008-yilgi global inqirozdan so‘ng to‘xtab qoldi va oxirgi yillarda pasayish tendensiyasiga kirgan; Koreya esa ishlab chiqarishni kengaytirishda davom etdi.

Hisobotda ta’kidlanishicha, Yaponiya kompaniyalari ishlab chiqarishni kengaytirishda ehtiyotkorlik ko‘rsatmoqda va buni oldingi og‘riqli tajribalari bilan bog‘lash mumkin. 2000-yillarda Yaponiya yarimo‘tkazgich kompaniyalari keng miqyosda investitsiya qilgan, biroq tez orada bozor pasayishi va narxlar inqirozi sabab ulkan zararga duch kelgan, bu esa rahbariyat xotirasida chuqur o‘rnashgan. Kelajakdagi talabning davomiyligi noaniqligi ham manzara fonini og‘irlashtirib, kompaniyalarning kengayishga befarqligini va "kam hajm, yuqori foyda" yo‘nalishini rag‘batlantiradi.

Biroq, kapital yetishmovchiligi bu muammoning asosiy sababi emas. Mavjud infratuzilmalardan foydalanganda ham sanoat quvvatidan to‘liq foydalanilmayapti — elektron komponentlar uchun ishlab chiqarish quvvati 2025-yildan oshgan bo‘lsa-da, hali ham tarixiy maksimumdan past va bu muammoning asosiy ildizi boshqa omilda yashiringanini ko‘rsatadi.

Yaponiya Markaziy Bankining qisqa muddatli tadqiqotlari bu chuqur muammoni ochib beradi: elektr mexanika sanoatida jihozlar yetishmaydi, degan ko‘rsatkich doim ijobiy, lekin ishchi kuchi yetishmasligi indeksi keskin salbiyga tushgan, ya’ni mehnat juda yetarli emas. 2015-yildan boshlab ishchi kuchi talabi kuchayganidan beri bu muammo surunkali tus oldi va statistik ma’lumotlar asosiy muammo "mehnat", na "jihoz" ekanini ko‘rsatadi.

Muammoning strukturaviy ildizi shundaki, elektron sanoatda mehnat va kapital bir-birini deyarli to‘ldira olmaydi. Yaponiya Markaziy Bankining 2025-yil yanvaridagi «Prognoz hisobot»iga ko‘ra, elektr mexanika sanoatida kapital-mehnat almashinuvi eng quyi o‘rinlarda, shuning uchun mehnat yetishmasligi ishlab chiqarish quvvati ishlatishiga bevosita ta’sir qiladi. Bundan tashqari, 2019-yildan boshlab joriy qilingan mehnat islohoti ish soatlarining qisqarishiga olib keldi, lekin unumdorlik oshishi bilan hamnafas bo‘lmadi, natijada ishlab chiqarish darajasi cheklangandi.

Ishchi kuchi yetishmasligi muammosi faqat bitta kompaniyada emas. Butun ta’minot zanjiri bo‘ylab ishchi kuchi tanqisligi, yana zavodlarni quradigan qurilish tarmog‘idagi mehnat tanqisligi bilan birga, uskunalar yetkazib berish va o‘rnatishdagi kechikishlar sababli kompaniyalar rivojini izdan chiqaradi. Yaponiya Sarmoya siyosati banki «2026-moliya yili uskunalar investitsiyalari rejalari» so‘rovi natijasida, ichki investitsiyalarni oshirishda asosiy omil sifatida "mehnat yetishmasligi va boshqa ishlab chiqarish tomoni cheklovlarini yumshatish" deb topilgan; ishlab chiqarishda, bu omil muhimlik borasida "o‘sish kutilyotgan darajasi" va "texnologiya hamda kadrlar ustunligi"dan keyingi uchinchi o‘rinni egallagan, hukumat ko‘magidan ham ustun joyda. Bu strukturaviy muammo shundan iboratki: mehnat yetishmasligi kompaniyalarni mehnatni tejovchi sarmoyalarni ko‘paytirishga undamagani oqibatida, umuman investitsion istakni ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri jilovlagan.

Hisobot yuqoridagi holatlarni yanada kengroq iqtisodiy kontekstdan ko‘radi va Yaponiya kompaniyalarining imkoniyatlar oldida "faol harakat qilmasligi yoki harakatga layoqati yo‘qligi" yangilik emas, deb hisoblaydi. 2013-yildan boshlab iyenaning keskin qadrsizlanishi davrida ham, Yaponiya eksportchilari xorijiy valyutada eksport narxini pasaytirib bozor ulushini oshirishdan ko‘ra, mahalliy valyutadagi narxlarni saqlab qolib, foyda daromadini birinchi o‘ringa qo‘ygan, natijada "iyena qadrsizlanib eksport hajmi oshmaydi" holati vujudga kelgan.

Har ikkala vaziyatda ham umumiylik shundaki, Yaponiya kompaniyalari nafaqat ko‘lam oshirish imkoniyatidan foydalanmagan, balki asosiy muammo bo‘lib mehnat resurslarining samarasiz taqsimlanishi turadi. Makroiqtisodiy nuqtai nazardan, mehnat resurslari hajmi qisqarayotgan bo‘lsa ham, uni past samaradorlikka ega sohalardan yuqori samaradorlikka ega AI yo‘nalishlariga tezkor ko‘chirib, iqtisodiy umumiy natijani oshirish mumkin. AI bum esa, bunday turg‘unlikdan chiqish uchun ajoyib imkoniyat bo‘lishi mumkin edi.

Afsuski, amalda sohalar kesimida dinamik mehnat harakati juda cheklangan, bunga ikkita chuqur strukturaviy sabab: umrbod ishga olishga asoslangan mehnat bozorining qat’iyligi sohalararo o‘tishni qiyinlashtiradi; kompaniyalar qisqa muddatli boshqaruv madaniyati esa, talab aniq bo‘lmasa, agressiv maosh ko‘tarib kadrlarni jalb qilish xavfini oldindan rad etadi. Ushbu omillar o‘zaro bog‘lanib, mehnatning o‘suvchan sohaga qayta taqsimlanish mexanizmini ishdan chiqaradi.

Koreya bilan solishtirish, Yaponiya ishlab chiqarish sohasidagi mehnat muammosining tizimli ildizlarini yanada ochib beradi.

Ishlab chiqarishda bandlik hajmi bo‘yicha, Yaponiyada ishlab chiqarishda ishlaydiganlar soni 1992-yilda eng yuqori ko‘rsatkichga chiqqan va shundan beri jami 35 foizga qisqargan, oxirgi yillarda esa deyarli barqaror. Koreyada esa 1997-yilgi Osiyo moliyaviy inqirozidan buyon bu ko‘rsatkich deyarli o‘zgarmaydi. Sanoatlashtirish darajasi bo‘yicha, har ikki davlatda ham ishlab chiqarishda bandlik ulushi qisqarmoqda, bu esa aholining daromadi ortib, xizmatga talab oshayotgan va ishlab chiqarish avtomatlashtirilgan taqdirda ishchi kuchining qisqarishi umumiy qonuniyatga mos keladi.

Aholi tuzilishida, Yaponiyada mehnatga layoqatli yoshdagilar (15–64) 1995-yilda eng yuqori nuqtaga chiqqan va so‘ng kamayishni boshlagan, Koreyada esa bu yuqori nuqta 2017-yilda yuzaga chiqib, hozirgi kunda mehnatga layoqatli aholi ulushi Yaponiyaning eng yuqori ko‘rsatkichidan ortda qolmaydi, bu esa Koreyada ishlab chiqarish sektoridagi ishchilar sonining kamroq qisqarishini tushuntiradi.

Yuqori malakali kadrlar ta’minoti ham katta farq qiladi. OECD ma’lumotlariga ko‘ra, Koreyada oliy ta’lim sohasida STEM (fan, texnologiya, muhandislik, matematika) bo‘yicha bitiruvchilar ulushi OECD davlatlari orasida ikkinchi o‘rinda, Yaponiya esa o‘rtachadan past darajada. Hisobot shuni ko‘rsatadiki, Yaponiya ishlab chiqarish sohasidagi mehnat muammosining ildizi aholi dinamikasi, sanoatsizlanish va ta’lim tizimi bilan bevosita bog‘liq murakkab masala.