Howard Marks: Əgər hamı “balon”dan danışırsa, ola bilsin balon hələ partlamayıb

Daha çox milyarder və bazar iştirakçısı süni intellektin yönləndirdiyi fond bazarında bir balonun meydana gəldiyini iddia edərkən, Oaktree Capital-in həm-sədri Howard Marks isə əks-intuitiv bir fikir səsləndirib: Məhz hamı balondan danışdığı üçün, bəlkə də balon hələ qırılma nöqtəsindən uzaqdır.

Bloomberg-in 18 oktyabr tarixli xəbərinə görə, Howard Marks müsahibəsində bildirib ki, hazırda bazarın həqiqi balon vəziyyətində olduğuna inanmır. Onun əsas məntiqi belədir: Balonun əsas xüsusiyyətlərindən biri investorların riskə “tamamilə biganə” (obliviousness) olmasıdır. Lakin Wall Street-də hər kəs balon riskinə qarşı ehtiyatlıdırsa, həmin “bigənəlik” əslində yoxdur. “Əgər kifayət qədər insan ehtiyatla hansısa sahədə balon olub-olmadığını soruşursa, hətta balon olsa belə, bazarın kifayət qədər nəzarətli davranacağını düşünmək üçün əsas var,” Howard Marks deyir.

Bu fikir bazardakı indiki gərginliklə tam ziddiyyət təşkil edir. Ray Dalio-dan milyarder Michael Novogratz-a qədər bir çox hedge fondu rəhbəri, AI ticarətlərinin fond bazarını balonun sərhədirinə çəkdiyini açıq şəkildə xəbərdarlıq edib. Nasdaq 100 indeksi bu ay yenidən tarixi rekord səviyyəyə çatdıqdan sonra, ötən həftə 5.5% geriləmə yaşadı. Bəzi bazar iştirakçıları bunu balon qorxusunun təkidli şəkildə ortaya çıxmasına bağlayır.

Balonun tərifi: Howard Marks-ın üç əsas standarti

Howard Marks 2000-ci ildə internet balonunun zirvəsində xəbərdarlıq etmiş və keçən il özünü “balon müşahidəsi” rejimində olduğunu bildirmişdi. O etiraf edir ki, “balon” termini özü “qeyri-müəyyəndir”, amma

balonu “irrasional rifah, ehtiyatsızlıq və tam biganəlik” kimi təsvir edir. Onun fikrincə, balonun ən tipik xüsusiyyəti bazarın ictimai çılğınlığa çevrilməsidir — “bəziləri absurd dərəcədə varlanır və bu prosesdə iştirak etməyənlər isə özlərini axmaq hiss edir və buna görə peşman olurlar.”

Bu çərçivə ilə müqayisədə Howard Marks-ın indiki qiymətləndirməsi belədir: Investorlar həqiqətən “FOMO” (daha çox yüksəlişi qaçırma qorxusu) hissi göstərirlər, amma balon riski barədə davamlı müzakirələr bazarın “tam biganəlik” vəziyyətində olmadığını göstərir; digər işarə — investorların ehtiyatsız davranışında isə siqnallar qarışıqdır.

Qiymətləndirmə: 2000-ci illə müqayisədə ciddi fərq

Howard Marks-ın fikirini dəstəkləyən əsas faktorlardan biri cari bazar qiymətləndirməsidir. S&P 500 və Nasdaq 100 indeksinin gələcək P/E nisbətlərinə baxdıqda, şirkətlərin güclü mənfəət gözləntiləri olduğu üçün bu göstərici bu il əslində aşağı düşüb, bariz balon əlamətləri nümayiş etdirmir.

2000-ci ildə internet balonunun zirvəsindən bir ay əvvəl ilə müqayisədə fərq daha da nəzərəçarpandır: O zaman S&P 500-də ən böyük beş texnologiya şirkətinin orta gələcək P/E nisbəti təxminən 65 idi, indi isə ən böyük beş texnologiya şirkətində bu göstərici təxminən 23-dür.

Bununla belə, başqa bir qiymətləndirmə göstəricisi bəzi investorları narahat edir. Dövrə uyğunlaşdırılmış P/E (CAPE, ya da Shiller P/E) hazırda təxminən 41-dir, 1999-cu ildəki 44-lük tarixi rekord səviyyəsinə çox yaxındır. DataTrek Research-un həmtəsisçisi Nicholas Colas bu göstəricini “bazarda mövcud olan ən narahatedici qiymətləndirmə cədvəli” olaraq xarakterizə edir.

JonesTrading-in baş bazar strateqi Michael O'Rourke isə gələcək P/E nisbətinin azalmasına ehtiyatla yanaşır. O qeyd edir ki, böyük texnologiya şirkətləri AI infrastukturu qurmaq üçün çox borc götürür və şirkətlərin borclanması adətən qiymətləndirmə nisbətlərini sıxışdırır, bu isə qiymətin mütləq doğru olması demək deyil.

“Biz artıq təchizatçının maliyyələşdirməsini yeni bir səviyyəyə çatdırmışıq — çip istehsalçıları məhsullarını subsidiyalaşdırmalıdır, yoxsa bu alışlar baş verməzdi.”

Bazarın konsentrasiyası və texniki xəbərdarlıq işarələri

Qiymətləndirmədən əlavə, bazar strukturunun yüksək konsentrasiyası da diqqət çəkir. Hazırda Nvidia, Apple və Microsoft birlikdə S&P 500 indeksinin təxminən 21%-ni təşkil edir, halbuki 1999-cu ilin oktyabrında bu paya çatmaq üçün təxminən 10 fərqli şirkət lazım idi.

Texniki baxımdan treyderlər, əvvəlki balon dövrləri ilə eyni olan bir sıra siqnallara diqqət yetirirlər, o cümlədən yarımkeçirici sektorunun yüksəlişi, texnologiya şirkətləri arasında ən yaxşı və ən pis performanslı şirkətlərin fərqi və bazarın genişliyinin daralması.

Nasdaq 100 indeksi son 10 ildə S&P 500-dən 250 faiz bəndi öndə olub, bu da bir çox investorların texnologiya səhmlərini asanlıqla tərk etməməsinə səbəb olur. “Texnologiya səhmləri ilə bağlı narahatlığınız olsa belə, onları tərk edə bilməzsiniz. Onları tərk etmək demək olar ki, axmaqca görünər, çünki həmişə öndədirlər,” təcrübəli investor Jim Paulsen deyir.

Emosional siqnallar: Həm coşqu, həm ehtiyat

Investorların emosiyasında, bu il ümumi vəziyyət tarixi balon dövrlərinin coşqu səviyyəsinə çatmayıb.

Yüksək inflyasiya, orta müddətli seçkilərin qeyri-müəyyənliyi və İran müharibəsi treyderlərin 2026-cı ilin bir neçə vaxtı ehtiyatlı strategiya seçməsinə səbəb olub, Nasdaq 100 indeksi bir neçə düzəliş yaşayıb, o cümlədən tam 10%-lik bir geriləmə.

Lakin coşqu göstəriciləri tamamilə yox deyil. Broadcom-un baş icraçı direktoru Hock Tan açıq şəkildə bildirib ki, AI dalğası “nə yatırım etdiyini heç bilməyən” investorları cəlb edib, onların davranışı “qumarxanadakı kimi”dir. CFRA-nın baş investisiya strateqi Sam Stovall isə bir detallı paylaşdı:

O, Nyu-Yorkda bir qəzet satıcısı ilə danışarkən ondan Intel və Cisco-nun AI ilə bağlı səhmləri üzrə araşdırmanı çap etməsini istəyib — bu hadisə 1929-cu il fond bazarı çökməsi ərəfəsində Joseph Kennedy-nin ayaqqabı təmizləyən uşağın məsləhəti ilə səhmlərə investisiya etməsi məşhur əhvalatını xatırladır.

Balonun necə qırılır: Kredit bazarı əsasdır

Hazırda balon tam yetişməsə də, bazar iştirakçıları potensial tərs hərəkəti başlatacaq katalizatorlara diqqətlə nəzarət edirlər. Reynolds Strategy-nin baş bazar strateqi Brian Reynolds qeyd edir ki, “Adətən kredit bazarında problem yaranır və bu, dövrü sona çatdırır. İnsanlar kredit bazarında əlavə margin çağırışı ilə qarşılaşanda əsl problem başlayır.”

Faizlərin sürətlə yüksəlməsi bazarın bəzi favoritlərinə artıq təzyiq göstərməyə başlayıb. CoreWeave-in səhmləri bu ilin yanvarından mayın əvvəlinə qədər demək olar ki, ikiqat artıb, lakin ötən həftəki bazar geriləməsi nəticəsində illik gəliri mənfi oldu, bond gəlirləri isə kəskin yüksəldi.

O'Rourke vurğulayır ki, balon adətən texnologiyanın uğursuzluğundan deyil, həddindən artıq optimizm ucbatından qiymətin ödənilməməsindən qırılır. “Investorlar həddindən artıq inamlı olur və həddindən artıq yüksək qiymət ödəyirlər. Balon düşüncəsinin mahiyyəti budur. AI dünyanı dəyişəcək, bunu demək olar ki, heç kim inkar etmir.” O deyir, “Amma burada mübahisə nəyə, nə qədər qiymət ödəməyimizdədir.”

İnternet dövründə texnologiya özü böyük uğur qazanıb, lakin mənfəət gözləntiləri qarşılanmayanda və faizlər yüksələndə, konsentrasiyalı fond bazarı yüksəlişi tərs istiqamətə dönməyə başlayır. Tarixin izləri hazırkı bazar iştirakçıları tərəfindən təkrar-təkrar nəzərdən keçirilir.