Yaxın Şərqdə gərginlik yenidən artır! Trump ABŞ-İran arasında 60 günlük atəşkəs razılaşmasını uzatmağı rədd etdi və Omanı “müdaxilə etməməyə” xəbərdar etdi

Trump müsahibəsində bildirib ki, ABŞ və İran İslam İnqilabı Qvardiyası arasında qeyri-rəsmi təmaslar var, amma özü razılaşma əldə etmək üçün tələsmir. Daha sonra Trump Ağ Evdəki Oval kabinetdə təkrar təsdiq edib və İranla 60 günlük müvəqqəti atəşkəsin uzadılıb-uzadılmayacağı soruşulduqda, aydın şəkildə “yox” cavabı verib.

Oman barədə danışarkən Trump qeyd edib ki, bu Körfəz dövləti uzun illər ABŞ ilə strateji əməkdaşlıq etməsinə baxmayaraq, son zamanlar “o qədər də yaxşı davranmayıb” və ABŞ “problemi çox asanlıqla həll edə bilər”. Daha əvvəlki müsahibəsində Trump daha sərt ifadələr işlədib və xəbərdarlıq edib ki, Oman ABŞ-ın hərəkətlərinə mane olarsa, ABŞ tərəfindən genişmiqyaslı hərbi hücum başlaya bilər.

ABŞ və İran bu ilin iyun ayının ortalarında əldə olunan 60 günlük anlayış memorandumu əvvəlcə Hörmüz boğazının yenidən açılmasını və İranın nüvə proqramı ilə bağlı uzunmüddətli razılaşmaya zəmin hazırlayan vacib addım kimi qiymətləndirilmişdi. Lakin razılaşma əldə olunandan bir neçə həftə sonra ABŞ və İran tərəfləri bir-birini şərtləri pozmaqda ittiham etməyə başlayıblar və regionda hərbi əməliyyatlar tezliklə bərpa olunub. Trump iyulun ortalarında atəşkəsin faktiki olaraq sona çatdığını elan edib.

Trump son vaxtlar dəfələrlə bildirib ki, İran ABŞ ilə sülh razılaşması istəyir, lakin tərəflər danışıqlar aparıb-aparmadıqları barədə açıq fikir ayrılıqları var. Trump bazar ertəsi qeyd edib ki, İran “razılaşma əldə etmək istəyir”, lakin hələ ABŞ-ın lazım bildiyi şərtləri qəbul etməyə hazır deyil. ABŞ tərəfi israr edərək bildirir ki, istənilən razılaşmanın əsas məqsədi İranın heç bir şəkildə nüvə silahına malik olmamasını təmin etməkdir.

Trump-ın kürəkəni və baş məsləhətçisi Kushner də bazar ertəsi bildirib ki, İran hələ ABŞ-nın tələblərinə uyğun razılaşmanı qəbul etməyə hazır olmadığını göstərmir.

İran tərəfi isə ABŞ ilə hazırda danışıqlar aparmaq faktını təkzib edir. İranın xarici işlər naziri Abbas Araghchi bildirib ki, ABŞ və İran arasında “sözdə atəşkəs” yoxdur və tərəflər rəsmi danışıqlara başlamayıb. O ayrıca bildirib ki, Qatar və Pakistan ABŞ və İran arasında kommunikasiya qurur və tərəflərlə əlaqə saxlayır, lakin bunun rəsmi danışıqların başladılması anlamına gəlmədiyini söyləyib.

Bununla yanaşı, İran Oman ilə Hörmüz boğazının yenidən açılması ilə bağlı fəal danışıqlar apardığını açıqlayıb. Bu boğaz dünya üzrə ən mühüm enerji nəqliyyat yollarından biridir; müharibədən əvvəl qlobal neft ticarətinin təxminən 20%-i məhz buradan keçirdi, lakin hazırda müharibədən əvvəlki səviyyə ilə müqayisədə kommersiya gəmilərin keçidi kəskin şəkildə azalıb.

Məlumatlara əsasən, Hörmüz boğazında gəmiçilik fəaliyyəti keçən həftəsonu demək olar ki, dayanıb. Kpler məlumatlarına görə, ötən bazar günü bu kritik dəhlizdən cəmi 3 gəmi keçib, son beş gündə orta hesabla gündə 12 gəmi, halbuki 28 fevralda müharibə başlamazdan əvvəl gündə təxminən 130 gəmi keçirdi.

İranın müavin xarici işlər naziri Kazem Gharibabadi ötən cümə günü əlavə edib ki, Hörmüz boğazı hələ də “İranındır” və onun açılması və ya bağlanmasına yalnız “İran qərar verə bilər”, bununla bu mühüm enerji marşrutunun nəzarəti üzərində gərginliyin hələ azalmadığını göstərir.

60 günlük müvəqqəti razılaşmanın müddəti başa çatdığı, ABŞ və İran arasında rəsmi danışıqlar gecikdiyi və Hörmüz boğazında gəmiçilik həcmi kəskin şəkildə azaldığı bir şəraitdə, bazar Yaxın Şərq enerji təchizatı ilə bağlı narahatlıqların daha da artacağını gözləyə bilər. Qlobal neft ticarətinin əsas dəhlizi olaraq boğazın normal keçidinin bərpası beynəlxalq neft qiymətləri, gəmiçilik xərcləri və qlobal inflyasiya perspektivlərinə təsir edən vacib amil olaraq qalacaq.